Về tác giả Thomas Köck và tác phẩm địa đồ (atlas)

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi
Thời gian đọc: 8 phút

(Bài viết thuộc Zzz Review số 11: Về văn học Đức, ngày 31-7-2022)

(Download toàn văn tác phẩm địa đồ và lời giới thiệu ở đây (PDF, 4MB)

Thomas Köck sinh năm 1986 ở Steyer, vùng Thượng Áo, là một kịch tác gia, đạo diễn và nhạc sĩ người Áo. Anh học triết học và lý luận văn học tại Đại học Vienna, Đại học Tự do Berlin, ngành sáng tác kịch và điện ảnh tại Đại học Nghệ thuật Berlin và Trường viết văn Leipzig. Köck là tác giả của hơn hai mươi vở kịch được dàn dựng trên nhiều sân khấu trong khu vực nói tiếng Đức và đã được dịch ra hơn mười lăm thứ tiếng.

Với vở kịch paradies spielen (abendland, ein abgesang) / chơi thiên đường (phương tây, một khúc điếu ca), tập cuối trong bộ ba tác phẩm về chủ đề khí hậu, vào năm 2018 Thomas Köck đã được trao giải „Mülheimer Dramatikerpreis“ / „Giải thưởng kịch tác gia Mülheim“, giải thưởng danh giá nhất dành cho các tác giả kịch nói trong khu vực tiếng Đức. Ngay vào năm tiếp theo đó, 2019 – đây là một sự kiện chưa có tiền lệ – một lần nữa Thomas Köck lại được trao giải thưởng này cho tác phẩm địa đồ. Và bên cạnh giải chính của ban giám khảo, tác giả còn đồng thời được nhận giải thưởng lớn của khán giả, đây cũng là một điều rất hi hữu, vì giới chuyên môn và công chúng thường có những ý kiến đánh giá trái ngược nhau.

địa đồ là một dự án do Nhà hát Kịch nói Leipzig khởi xướng. Đề cương đầu tiên của vở kịch, được in trong một cuốn sách giới thiệu chương trình của nhà hát (trong đó có ấn định sẵn ngày ra mắt cụ thể của vở diễn!), đã hé mở bối cảnh một sân bay quốc tế, về sau cũng sẽ là một mô típ cốt yếu của tác phẩm đã hoàn chỉnh. Trong không gian sân bay quốc tế này, một thứ „phi-địa điểm điển hình của thời kỳ hậu hiện đại“, đâu đó bên cạnh một tiệm McDonald’s hay các gian hàng miễn thuế, giữa những chuyến bay chưa đến hay bị lỡ, có những hành khách vô tình gặp gỡ và bắt chuyện với nhau. Một người trong đó vốn là một nữ công nhân hiệp định Việt Nam, chị kể về thời gian làm việc trong nhà máy, kể về việc chị có thai với một nam đồng nghiệp Đức, một điều hoàn toàn không được phép lúc đó. Người kia là con trai của một Madgermanes, một cựu công nhân hiệp định từ Mozambique, sau khi hai nhà nước Đức thống nhất bị trục xuất về nước. Anh ta nói về sự xuất hiện của một con người nhân tạo trong tương lai gần, con người nhân tạo này hoàn toàn không cần đến các mối ràng buộc với quê hương, màu da hay quốc gia, bản sắc mới sẽ được tạo dựng bởi các độc quyền và thương hiệu…

Vở kịch địa đồ mà bạn đọc đang cầm trên tay bản dịch tiếng Việt của nó, xét cả về cốt truyện và chủ đề, không còn liên quan gì nhiều đến đề cương được phác thảo ban đầu nữa. Thay vào ý đồ phục dựng một bức tranh toàn cảnh của lịch sử công nhân hiệp định ở CHDC Đức nói chung, tác giả chỉ tập trung vào số phận của những người công nhân hiệp định Việt Nam. Và thay cho việc giới hạn vào một nửa cộng đồng của người Việt ở Đông Đức, tác giả đã mở rộng không gian của hành động kịch sang phía Tây Đức, kiến tạo một không thời – gian trải rộng trên cả hai quốc gia CHDC Đức cũ và CHLB Đức cũ, bao gồm cả hai nửa cộng đồng Việt của hai miền Đông và Tây, bao trùm cả hai nước Đức và Việt Nam.

Vở kịch kể lại câu chuyện giả tưởng về một gia đình gồm ba thế hệ, trong đó người bà là một cựu thuyền nhân ở Tây Đức, người mẹ là một cựu công nhân hiệp định ở Đông Đức, người cháu gái sinh ra vào buổi giao thời giữa hai thể chế, giờ đây đã trưởng thành và đi tìm lại cội nguồn của mình. Không gian của sân bay quốc tế trong phác thảo đầu tiên còn đặt ở một địa danh vô định, nay được định danh là Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất, mặc dù về bản chất nó vẫn là một „phi-địa điểm“ mang đậm tính chất ước lệ và toàn cầu. Đây cũng là không gian dừng chân chủ yếu của người con gái của nữ công nhân hiệp định, nhân vật này không có tên trong vở kịch, mà chỉ được gọi là con gái của chị, trên sân bay. Sân bay, hay là trục hàng không quốc tế này, như cách gọi trong vở kịch, cũng là một không gian suy tưởng, kể cả hoang tưởng, trong nỗ lực chắp nối các số phận cá nhân, những con đường lịch sử, các suy tư về sự tồn tại, cái chết và lẽ sống.

Văn bản kịch gần 100 trang đánh máy, được viết theo thể thơ tự do, không có chữ viết hoa, không có dấu chấm phẩy, lời thoại của nhân vật – hay đúng hơn là những dòng độc thoại nội tâm bất tận của họ – hòa quyện, chắp dính với nhau, chữ kết thúc của một câu thường cũng là chữ mở đầu của câu mới. Các không – thời gian không tồn tại biệt lập mà dường như luôn đồng hiện. Chẳng hạn ở các câu thơ (1) tại trục giao thông quốc tế delay tôi (2) chằm chằm nhìn vào màn hình tôi (3) chẳng nhìn thêm một lần xuống mặt nước tôi (4) chẳng còn nhìn vào bờ tôi (5) chẳng còn nhìn bức tranh (6) những con đường sương mù dâng lên thì câu (1) và (2) là lời thoại của người cháu gái đang ngồi chờ trên sân bay Tân Sơn Nhất, câu (3) và (4) là lời thoại của người bà lúc đang có mặt trong con thuyền trước lúc bị đắm trên Biển Đông, câu (5) là lời thoại của nhân vật người bố lúc đứng trước bức tranh Công xã Paris trưng bày tại một Viện bảo tàng ở Leipzig, câu (6) là lời thoại của người mẹ trên con đường về khu tập thể nhà máy ở Leipzig, sau khi hạ cánh ở sân bay Berlin-Schönefeld vào ngày thứ nhất có mặt ở CHDC Đức. Trong bản dịch đầu tiên dịch giả đã đặt thêm các dấu phẩy nhằm khu biệt rõ các ý trong câu, chẳng hạn ở trước và sau chữ delay ở câu (1). Với sự gợi ý và khích lệ của T.S Quyên Nguyễn, chủ bút Zzz Review, tại phiên bản tiếng Việt lần này, tất cả các dấu phẩy đã bị bỏ, như một nỗ lực để xích lại gần hơn cấu trúc của nguyên tác tiếng Đức. Tuy nhiên, do tính chất đơn âm tiết và không biến đổi hình thái của tiếng Việt, việc ngắt câu đã được điều chỉnh thêm một lần nữa, khiến cho nó có chỗ lại xa cấu trúc nguyên tác hơn so với phiên bản cũ.

Chậm nhất bây giờ là thời điểm người dịch xin được bày tỏ lời cảm ơn chân thành đến Zzz Review, đặc biệt là cá nhân chủ bút T.S Quyên Nguyễn, về quyết định cho xuất bản và công sức biên tập văn bản này trong số chuyên đề về văn học Đức của tạp chí, cảm ơn Viện Goethe Hà Nội và cá nhân Viện trưởng, ông Wilfried Eckstein, đã hào phóng tài trợ các chi phí xuất bản, cảm ơn tác giả Thomas Köck và Nhà xuất bản Suhrkamp đã cho phép công bố bản dịch tiếng Việt của địa đồ. Trong quá trình hoàn thiện bản thảo cho lần xuất bản này, tôi cũng nhận được sự khích lệ và hợp tác nhiệt thành của người thân, bạn bè và đồng nghiệp. Ở đây xin đặc biệt được nêu tên dịch giả Đỗ Phương Thùy từ Frankfurt am Main, người trong những ngày vừa qua đã dành nhiều thời gian và công sức để đối chiếu giữa bản dịch và bản gốc và đã cho tôi rất nhiều chỉ dẫn quý báu để nâng cao chất lượng của bản tiếng Việt, cảm ơn dịch giả Trương Thùy An từ Hà Nội, trong một thời gian cực kỳ ngắn ngủi, đã thực hiện bản dịch bài Đàm thoại với các chứng nhân lịch sử để kịp đăng kèm trong ấn bản này. Những gì mà do khuôn khổ của lời bạt này không thể đề cập đến, hay dù chỉ là điểm qua, đã được các nhân chứng lịch sử, các nghệ sĩ của nhóm dàn dựng diễn giải một cách chi tiết và không thể nào xác thực, sâu sắc và cảm động hơn. Nếu địa đồ, với tư cách văn bản văn chương và với tư cách vở diễn, lần đầu tiên đã dựng một tượng đài trên sân khấu nghệ thuật cao cấp về lịch sử di dân đầy bi tráng của hai nửa cộng đồng Việt Nam ở Đức, và không chỉ ở Đức, thì văn bản Đàm thoại này – như một ngẫu nhiên may mắn, và cũng như là một cơ duyên xuất phát từ dự án của Nhà hát Kịch nói Leipzig – là một tư liệu hiếm có về sự gặp gỡ giữa hai cộng đồng vẫn đang có nhiều cách biệt, về nỗ lực, thiện chí và khả năng đối thoại, hòa giải hay hóa giải, với một vai trò trung gian, kết nối tuyệt vời, chân thành của những người bạn Đức.

Tác giả Thomas Köck, sau hai lần liên tục nhận giải thưởng lớn, trong hơn hai năm đại dịch vừa qua vẫn không ngừng nghỉ cho ra đời các tác phẩm mới, trên cả hai tư cách kịch tác gia và đạo diễn. Ở đây chỉ xin nêu ba ví dụ: vở Antigone – Ein Requiem / Antigone – một khúc cầu hồn của Thomas Köck theo Sophocles, tiếp tục mạch chủ đề về bi kịch tị nạn từ địa đồ, được công diễn vào tháng 9 năm 2020 ở Vienna; gần đây nhất là vở eure paläste sind leer (all we ever wanted) / các tòa lâu đài của các người trống rỗng (tất cả những gì chúng ta từng muốn) do Nhà hát Kịch thính phòng Munich dàn dựng và được mời tham gia Liên hoan sân khấu trong toàn khu vực tiếng Đức tại Nhà hát kịch nói Đức ở Berlin; và tới đây, vở Solastalgia, do chính tác giả dàn dựng, sẽ ra mắt vào ngày 23.09.2022 tại Nhà hát Kịch nói Frankfurt Main. Vở eure paläste sind leer, với một khung thời gian kéo dài hơn hai nghìn năm, khởi đầu với nhà tiên tri mù Tiresias từng tiên đoán số phận bi thảm của nhà vua Oedipus, với một cấu trúc dựa theo Thần khúc của Dante với các chặng địa ngục, lửa luyện tội và thiên đường, ngay từ bây giờ đã được công luận Đức đánh giá là một tác phẩm lớn và sẽ được Nhà xuất bản Suhrkamp ấn hành trong thời gian tới. Vở Solastalgia, trên một phương diện nào đó, tiếp tục một mạch chủ đề lớn trong địa đồ và trong cả tác phẩm bộ ba về đề tài khí hậu trước đây, nói về cảm xúc mất mát của con người trong thế giới hiện tại, khi trực tiếp chứng kiến chốn quê hương hay môi trường sống của mình đang bị thay đổi hoặc tàn phá (đây là một trạng thái cảm xúc khác với Nolstagia, sự hoài niệm về những mất mát đã diễn ra trong quá khứ).

Đầu năm 2020, khi được biết tin Viện Goethe Hà Nội có nhã ý mời người dịch về thuyết trình tại Viện và tham gia một chương trình diễn đọc tác phẩm địa đồ (mà do đại dịch nên đáng tiếc về sau đã bị hủy) Thomas Köck có viết thư cho tôi, trong đó những dòng sau đây, mà ở cuối bài viết này xin phép được chia sẻ cùng tất cả bạn đọc: „Tôi rất vui khi văn bản cứ tiếp tục đi theo cách của nó, rong ruổi trên những chặng đường vòng và đến chỗ có thể từng là nơi xuất phát của nó. Nhà phân tâm học Jacques Lacan từng nói rằng mọi lá thư cuối cùng đều trở về tay người gửi. Và có lẽ lúc này địa đồ đang quay trở về. Với tôi đây là một điều thật tuyệt vời.“

Với ấn phẩm đặc biệt này do Zzz Review thực hiện, địa đồ dường như đang quay trở lại, đang về nhà. Xin được trân trọng trao nó cho bạn đọc yêu quý, với tất cả sự tin cậy và lòng biết ơn.

                  Berlin, ngày 26.7.2022

Trương Hồng Quang

 

Chấm sao chút:

Đã có 0 người chấm, trung bình 0 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3

Người góp chữ

Trương Hồng Quang

Sinh năm 1959 tại Nghệ An, từ 1977-1983 học ngành Ngữ văn Đức tại Đại học Leipzig (CHDC Đức), năm 1985 bảo vệ luận án Tiến sỹ văn học tại ĐH Leipzig về đề tài „So sánh Faust của Goethe và Truyện Kiều của Nguyễn Du“. Hiện sống tại Berlin và hành nghề phiên dịch, biên dịch viên tự do. Các công trình công bố gần đây: Nguyễn Du, Truyện Kiều song ngữ Đức-Việt (chủ biên), Nxb Thế giới, Hà Nội 2015; Isabelle Müller, Loan – Từ cuộc đời một con chim Phượng Hoàng, Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh 2018 (dịch); Thomas Köck, Atlas/Địa đồ, Kịch, Nhà hát kịch nói Leipzig 2019 (dịch).

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*