Tim Parks, Phương trình Người viết-Người dịch (2010)

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi
Nỗi đau khổ của sáng tạo của Leonid Pasternak (1862-1945)
Thời gian đọc: 10 phút

(Bài viết thuộc Zzz Review số 2021: Về sự dịch, ngày 30-11-2021)

Người dịch cũng là người viết. Người viết cũng là người dịch. Tôi đã không biết bao lần đụng phải những khẳng định này – tại các cuộc trò chuyện nơi dịch giả bất bình vì không được liệt kê tên vào chỉ mục tác giả của nhà xuất bản; hay trong công trình của các nhà lý luận văn học, thậm chí cả các nhà thơ (“Mọi văn bản đều là duy nhất, nhưng đồng thời nó cũng là bản dịch của một văn bản khác,” Octavio Paz từng nhận xét). Có người cho rằng bởi vì ngôn ngữ có tính tham chiếu, nên bất kỳ văn bản viết nào cũng là bản dịch của thế giới đã được tham chiếu.

Mấy tháng gần đây, tôi phân chia ngày làm việc làm hai: sáng viết còn chiều thì dịch. Đối chiếu hai hoạt động này hẳn sẽ là cách hữu hiệu để kiểm tra phương trình người viết-người dịch.

Tôi đang viết một cuốn tiểu thuyết. Nó bắt đầu được nung nấu có lẽ vào khoảng một năm trước khi tôi thực sự bắt tay vào viết. Hai ý tưởng mơ hồ đã trôi nổi một khoảng thời gian, dần dung hợp lại với nhau và thành hình. Ý tưởng thứ nhất: một người đàn ông lớn tuổi, từng nổi tiếng trong giới văn hóa, đã cắt đứt liên lạc với đồng nghiệp và ngừng theo dõi tin tức cũng như các phương tiện truyền thông dưới mọi hình thức; ông ta sống như một vị ẩn sĩ thành thị, một người quan sát nhạy bén nhưng, có thể nói, thiếu hiểu biết. Ý tưởng thứ hai: một người bất ngờ nhận được lời mời dự tang lễ của một đồng nghiệp ở nước ngoài. Người đó nhiều năm trước từng rất ưu tú, vừa là bạn bè, vừa là đối thủ cạnh tranh.

Ý tưởng để cho vị ẩn sĩ già nua của tôi nhận lời mời dự đám tang có vẻ thú vị, nhưng không đủ. Tôi cần đẩy nó đi xa hơn nữa. Sau đó, trong thời gian phong thành vì Covid-19, tôi chợt nghĩ: Điều gì sẽ xảy ra nếu đám tang trùng với một cuộc khủng hoảng ở nước ngoài kia, mà nhân vật chính cao tuổi của chúng ta, người đã thận trọng tránh nghe tin tức về thế giới, lại không hay biết gì? Có vẻ thú vị rồi đây. Tôi cảm nhận được chuyện chắc sẽ đầy phiêu lưu và lắm trò vui đây — thế là tôi bắt đầu đặt bút lên trang giấy.

Cùng lúc đó, tôi đang dịch một tác phẩm của Roberto Calasso từ tiếng Ý có tên Il libro di tutti i libri (Cuốn sách của mọi cuốn sách). Dự án này bắt đầu theo cách khá đặc biệt. Có người đã gọi điện mời tôi đảm nhận công việc. Tôi mất một thời gian cân nhắc vì tác phẩm dài tới 473 trang và văn xuôi của Calasso thì chẳng hề dễ dàng. Tôi đã từng dịch sách của ông nhiều năm trước, và thấy vất.

Liệu tôi có đủ năng lượng? Liệu tôi có muốn sử dụng thời gian của mình vào việc này không? Tôi đọc khoảng hơn trăm trang đầu tiên; vì cuốn sách ít nhiều kể lại Kinh Cựu Ước một cách hấp dẫn, và vì tôi được nuôi dưỡng trong một gia đình vô cùng sùng đạo, nơi Kinh Thánh được đọc vào mỗi buổi sáng, buổi trưa và buổi tối, cuốn sách có vẻ là khớp rất hiệu quả với quá khứ và khả năng hiện tại của tôi. Sau đó, tôi đã thương lượng khá lâu về các điều khoản cho đến khi hợp đồng được ký kết. Giờ tôi biết mình phải dịch chính xác bao nhiêu chữ mỗi tuần để trả bài kịp thời hạn, và biết số tiền cũng như thời điểm tôi được thanh toán. Thật là yên tâm.

Tôi chẳng phải tuân thủ hợp đồng nào cho cuốn tiểu thuyết. Không áp lực thời gian. Mà cũng không có gì đảm bảo tôi sẽ hoàn thành nó hoặc nó sẽ được xuất bản. Chẳng biết là tôi sẽ được trả bao nhiêu nếu cuốn sách được in. Tôi chưa ý thức rõ ràng về những gì sẽ xuất hiện trong đó, hoặc nó sẽ dài bao trang. Mọi thứ đều mới ở mức thăm dò đầy mạo hiểm. Viết là công việc thú vị, nhưng không mang lại cảm giác yên tâm. Biết bao ngày ta lo sợ rằng mình sẽ mất cảm hứng viết.

Nếu tôi không viết cuốn tiểu thuyết này, thì sẽ chẳng ai viết. Những gì chưa được viết sẽ không bao giờ đến tay độc giả. Nhưng nếu tôi không dịch Calasso, người khác sẽ nhanh chóng thay thế tôi.

Khi tôi dịch, tôi ngồi đối diện bạn gái người Ý của mình qua một chiếc bàn lớn, cô cũng đang thực hiện một bản dịch. Chúng tôi làm việc trên máy tính riêng, thỉnh thoảng hỏi nhau đôi ba câu về những từ tiếng Ý tiếng Anh, pha cà phê hoặc trà, chia sẻ một câu chuyện cười. Sự thân mật dễ chịu giúp chúng tôi vượt qua hàng giờ đằng đẵng. Nhưng để viết, tôi sẽ trốn vào phòng riêng, tránh xa điện thoại hoặc Internet, và viết tay lên một cuốn sổ. Điều đó tạo ra bầu không khí khẩn cấp thầm lặng. Có lúc có được trạng thái tập trung sâu, tôi có thể viết rất nhanh, nhưng cũng có lúc chỉ toàn sự trống rỗng và thất vọng khi chẳng tiến triển được gì. Thậm chí có cả sự nhàm chán.

Calasso cũng giữ thói quen viết tay, trong lối chữ bay bướm gần như không thể giải mã được. Từng chương, ông nhận xét về bản dịch của tôi bằng chữ viết tay ở lề các trang in mà thư ký của ông đã email cho tôi dưới dạng PDF. Đó là một sự sắp xếp hợp lý. Calasso khá tiếng Anh, ông có thể phân biệt lỗi ngữ nghĩa với phong cách dịch cá nhân, và những ghi chú của ông, nếu tôi có thể đọc ra, đã giúp tôi tiếp tục công việc của mình. Có những vấn đề liên quan đến những điển tích trong Kinh thánh và vấn đề về giọng điệu cũng như văn phong, vì Calasso có giọng văn mạnh mẽ, đặc biệt, và tôi phải tìm ra phiên bản giọng văn ấy bằng tiếng Anh: trí tuệ mà không khoa trương, ngữ vựng đa dạng mà không thông tục. Tôi phải tìm cách triển khai vốn từ vựng phức tạp theo cách thân thiện với người đọc. Vài ca ngoại lệ hãn hữu, ông chiều theo lựa chọn văn phong của tôi, còn tôi thì theo ý ông toàn bộ ở những vấn đề ngữ nghĩa.

Không ai đọc kĩ từng chương tiểu thuyết của tôi. Tôi có thể gửi đoạn trích cho bạn bè, giống như khi viết sách phi hư cấu. Nhưng tôi cảm thấy đó sẽ là sai lầm. Tôi không muốn nhận về ý kiến hay bình luận. Chỉ có tôi mới hiểu rõ tiềm năng mà tôi nhìn thấy trong vài ý tưởng đầu tiên đó. Tôi phải tự tạo ra cuốn tiểu thuyết.

Liên quan đến các điển tích, Calasso đã yêu cầu tôi sử dụng bản dịch Kinh Thánh tiếng Anh nào cho tên riêng và địa danh. Tôi mở văn bản Kinh Thánh đó trên máy tính ở nền, cùng với từ điển song ngữ, từ điển tiếng Ý và từ điển đồng nghĩa tiếng Anh. Bên cạnh tôi là một chồng văn bản có lẽ khoảng ba trăm trang những văn bản mà Calasso đã trích dẫn. Tôi có mọi thứ tôi cần.

Đối với cuốn tiểu thuyết của mình, tôi thỉnh thoảng lên Internet để nghiên cứu — chẳng hạn như lướt qua ảnh trang trí của một khách sạn sang trọng để ngẫu nhiên nhặt ra một chi tiết có thể sử dụng, mà không hề biết tí ti đó có thể là cái gì. Buổi sáng nọ tôi bỗng tự hỏi, liệu một người có khả năng bay từ sân bay này đến sân bay kia vào buổi tối muộn như vậy? Google nói là không. Nhưng quan trọng gì cơ chứ? Đây là một cuốn tiểu thuyết cơ mà? Thế là tôi cứ thẩn thơ chơi. Tôi đã lãng phí rất nhiều thời gian.

Không có gì bị lãng phí khi dịch. Đầu tiên, tôi mở văn bản gốc của Calasso ở dạng PDF. Tôi sao chép một vài đoạn và bắt đầu soạn phiên bản tiếng Anh ngay bên trên bản tiếng Ý. Tôi lướt qua lại giữa vô số các tài liệu tham khảo và xoá bỏ phần văn gốc khi đã có phương án dịch khả thi của mình. Đó là loại công việc đòi hỏi cần mẫn, thách thức tới ngưỡng cả tiếng Ý lẫn tiếng Anh của tôi. Tôi phải giữ cho giọng văn có sự bay bướm và tươi mới đặc biệt, trong khi liên tục kiểm tra chính tả những cái tên như Ahijah thành Shiloh, hay Rabbah bar Abuha, hay Vua Manasseh và cháu trai Josiah của ông. Và tôi phải nắm được hồn văn một cách chính xác. Đây là lời của Calasso về Kinh Thánh, không phải của tôi. Ông ấy đã suy nghĩ rất nhiều về nó và phát triển những nhận định đầy tinh tế và thách thức. “Hãy tránh dùng từ ‘ý kiến​​’,” ông bình luận ở lề chương bản thảo dịch. Ông nói đúng: các pharaoh không đưa ra “ý kiến”.

Tôi không có đủ năng lượng để dịch nhiều hơn vài giờ liên tục. Nó giống như việc đi hiến máu vậy. Mặt khác, tôi luôn có thể dịch trong hai tiếng. Thực tế, tôi phải dịch hai tiếng mỗi ngày để hoàn thành bản dịch kịp hạn. Ngày xuất bản đã được ấn định, một bộ máy biên tập đang chờ đợi.

Đôi khi tôi bỏ cuộc sau nửa giờ viết tiểu thuyết. Nó chẳng đi đến đâu cả, bực bội quá đi mất. Lại có khi tôi đắm chìm trong ba, bốn, năm giờ, cho đến khi bạn gái tôi tới hỏi khi nào tôi định ăn. Tôi hoàn toàn mất ý thức thời gian.

Thông thường, chỉ khi nào tôi ngừng viết — bất kể là trong tuyệt vọng, hay vì bị gọi quay lại thực tế, có lẽ khi xếp hàng ở siêu thị, khi lùi xe ra khỏi ga ra — thì bước đột phá quan trọng mới xảy ra: Điều gì sẽ xảy ra nếu người đồng nghiệp mới mất từng là người tình của vợ cũ của nhân vật chính? Hay nếu nhân vật chính chỉ bất công ngờ vậy? Đó có là phải hướng đi đúng đắn không? Đây là một cuốn tiểu thuyết về sự ganh đua?

Khi tôi ngừng dịch, tôi chỉ đơn giản là dừng lại thôi. Chỉ tiêu công việc đã hoàn thành. Nhưng bản dịch có thể ảnh hưởng tới cuốn tiểu thuyết. Calasso đã chỉ ra rằng, phải mãi đến năm Abraham bảy mươi lăm tuổi, còn Moses thì tám mươi, mới bắt đầu sự nghiệp tổ phụ. Trước đó, chúng ta biết rất ít về họ. Nhân vật chính của tôi cũng ở tuổi thất tuần. Có lẽ nào giai đoạn quan trọng của cuộc đời ông ấy chỉ mới bắt đầu?

Ngược lại, cuốn tiểu thuyết chẳng tác động gì đến bản dịch.

Tôi thường viết vào buổi sáng vì những giờ đầu tiên sau khi ăn sáng mang lại cảm giác hứa hẹn và cởi mở. Một ngày mới bắt đầu với bao chờ đón. Điều gì cũng có thể xảy ra. Tâm trí của tôi không bị đè nặng bởi thư từ, các cuộc gọi hay những thứ tương tự. Trang giấy trước mắt tôi trống trơn, con đường phía trước mông lung và tôi rất dễ bị phân tâm bởi một điều gì đó cụ thể: một bức thư phải viết, một đơn phải điền, một hoạt động tạo cảm giác làm chủ và thành tựu dễ dàng. Tôi cần những giờ mà tâm trí chưa bị vướng víu này.

Dịch thuật, tuy đầy thách thức, lại không quá bấp bênh. Thật vậy, dịch thuật chính xác là một công việc cụ thể và dễ dàng chiếm lấy tâm trí tôi. Phép điệp âm này, từ bổ nghĩa đó. Khi tôi đọc qua đoạn vừa dịch, lòng tự mãn của tôi dâng cao. Calasso là một người kể chuyện trác việt, những ý tưởng và quan sát của ông thật sắc sảo. Việc tạo ra được một bản dịch nửa tròn trịa thôi đã khiến ta cảm thấy mình đã làm được điều gì đó tuyệt vời. Chưa kể lại còn làm được điều đó sau những tin tức u ám và tiêu điều của bản tin một giờ chiều, sau món mì ống và món piselli, sau cà phê espresso và bánh savoiardi.

Khi dịch, tôi lao tâm khổ tứ chủ yếu vì cách diễn đạt và văn phong. Nội dung đã có sẵn. Khi viết, tôi phải nghĩ xem sẽ viết gì, và nó hiện ra theo đúng phong cách của riêng nó.

Tiếp đến là việc chỉnh sửa. Vào cuối mỗi buổi chiều, tôi đọc qua những gì tôi đã dịch và sửa một vài chỗ. Cuối mỗi chương (mỗi chương dài khoảng năm mươi trang), tôi đặt bản dịch ở bên trái và bản gốc ở bên phải màn hình, đọc song song từng từ, từng dòng, để kiểm tra xem liệu mình có bỏ lỡ gì không và nhìn chung truyền tải được hồn văn bản hay không. Tôi luôn tìm thấy một trạng từ mà tôi đã bỏ qua, một thức giả định mà tôi chưa nắm bắt chính xác. Sau đó, tôi dẹp bản gốc sang một bên và đọc lại bản dịch chỉ tập trung vào phong cách, thay đổi vài cú pháp, nhịp điệu, chất giọng, văn phong.

Cứ viết được vài trang tiểu thuyết — một phân cảnh, một đoạn tường thuật (tôi chưa cố định các chương) — là tôi lại chuyển những gì đã viết từ giấy lên máy tính. Kiểu vậy. Tôi sẽ bỏ đi những chi tiết tôi không thích. Thêm vào các chi tiết mới, cắt, thay đổi, viết lại. Đôi khi, tôi sẽ gõ ra những thứ không giống với phiên bản đầu tiên chút nào. Đó là một loại văn bản song song. Các cuộc đối thoại diễn ra theo nhiều cách khác nhau. Cũng có lần, tôi cứ thế mà vứt bỏ tất cả. Hoặc giữ nó chính xác như ban đầu. Sáng hôm sau, trước khi bắt đầu viết, tôi sẽ đọc lại những gì được lưu trong máy tính ngày hôm trước, đắm mình trong nhịp điệu và cảm nhận tất cả, tìm kiếm thứ động lực sẽ đưa tôi dấn thân vào những trang trống vô định phía trước. Có thể trong khi tôi đang làm điều đó, tôi sẽ thực hiện một thay đổi nhỏ để rồi biến chuyển mọi thứ.

Vì vậy, nếu cuốn tiểu thuyết của tôi, như Paz tuyên bố, chắc chắn là bản dịch của các văn bản đã tồn tại hoặc, như những người khác diễn giải, là bản dịch của thế giới, trong lúc tôi đẻ ra tác phẩm đó tôi cũng không biết mấy văn bản kia là cái gì hoặc thế giới ấy sẽ là cái chi chi. James Joyce tuyên bố rằng ông không sáng tạo ra thứ gì trong văn bản của mình, ông đã lấy tất cả từ cuộc sống, nhưng ngay cả những người đã chia sẻ thế giới quan và cuộc sống với ông cũng không bao giờ có khả năng dự đoán được sự sáng tạo phi thường mang tên Ulysses. Ngược lại, những gì xuất hiện trong bản dịch Il libro di tutti i libri của tôi lại khá hiển nhiên. Bất kể tôi đã dịch tốt hay dở.

Đâu đó giữa chừng dự án, tôi gửi email cho nhà xuất bản của Calasso để đảm bảo với biên tập viên rằng tôi đang làm việc đúng lịch trình. Cũng vào buổi tối hôm đó, ngồi tại một quán cà phê bên con kênh ở Milan, nhấp nháp một ly Aperol, tôi thấy một cặp vợ chồng trẻ và đứa con gầy ốm của họ cùng đẩy xe đi dạo, và họ sắp thay đổi cuộc đời nhân vật chính của tôi.

Tôi biết sẽ phải làm gì rồi! Chắc là vậy.

Ngày 21 tháng 9 năm 2020, 7:00 sáng

Phạm Thu Hà dịch

 

(Nguyên bản: “The Writer-Translator Equation”, đăng trên The New York Review of Books, 21-9-2010.

Xin trân trọng cảm ơn tác giả, dịch giả Tim Parks đã chấp thuận cho Zzz Review dịch đăng bài viết này.)

Chấm sao chút:

Đã có 0 người chấm, trung bình 0 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3

Người góp chữ

Phạm Thu Hà

Hoa hậu làng văn.

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi

Be the first to comment

Bạn nghĩ sao?

%d bloggers like this: