Sự ngu ngốc của con người ở mọi nơi đều giống nhau, Švejk được khen ngợi ở Việt Nam: Phỏng vấn dịch giả Bình Slavická

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi
Thời gian đọc: 13 phút

(Bài viết thuộc Zzz Review số 2021: Về sự dịch, ngày 30-11-2021)

Bình Slavická (1954) phụ trách ngành Việt Nam học tại Khoa Nghệ thuật Đại học Charles. Và chị cũng dịch sách: mới đây nhất là bản dịch sang tiếng mẹ đẻ gồm bốn tập tiểu thuyết của Jaroslav Hašek Vận mệnh người lính tốt Švejk trong Đại chiến Thế giới, một trong những tác phẩm lớn nhất và khó nhất của văn học hiện đại Séc. Nhưng trong bài phỏng vấn sau đây, chị cũng nói cả về những thay đổi ở Việt Nam trong thế kỷ XX, về văn học và văn hóa Việt Nam, hay về cộng đồng người Việt ở Cộng hòa Séc.

 

Bản dịch Švejk của chị không phải là bản đầu tiên trong tiếng Việt. Vì sao cần phải dịch lại tác phẩm này của Jaroslav Hašek?

Năm 1992, bản dịch Švejk sang tiếng Việt mang tên Những cuộc phiêu lưu mới của Xvêch, anh lính chân thực được xuất bản ở Hà Nội. Đó là bản dịch từ văn bản tiếng Pháp (Les nouvelles aventures du brave soladat Chvéïk), hơn nữa chỉ là tập hai, và trong sách không có thông tin rằng đó là một phần của cuốn tiểu thuyết lớn.

Vì vậy, có hai lý do dẫn đến bản dịch mới. Lý do thứ nhất là thực tế rằng Švejk chưa bao giờ được dịch trọn vẹn sang tiếng Việt. Lý do thứ hai là nguyện vọng của các nhà nghiên cứu văn học ở Việt Nam, muốn Švejk được dịch trực tiếp từ tiếng Séc. Khi nhà phê bình văn học Nguyễn Quyên, người đã đọc Švejk bằng tiếng Anh, ngỏ ý muốn tôi dịch cuốn tiểu thuyết, tôi đã phấn khởi nhận lời. Và ngài Vítězslav Grepl, Đại sứ Séc tại Việt Nam, bản thân rất yêu thích Švejk – cùng với vợ là bà Renata, cả hai rất tích cực quảng bá văn học Séc – đã dành cho dự án dịch thuật này sự giúp đỡ toàn diện. Sách đã ra được hai tập đầu với tài trợ của Bộ văn hóa Séc. [Hai tập sau đã ra mắt vào tháng 11-2021 – Zzz] Nhờ sự ủng hộ của các nhà tài trợ Việt Nam và Séc, cuốn sách còn được in kèm toàn bộ tranh minh họa màu của họa sĩ Josef Lada.

 

Văn hóa Séc và văn hóa Việt Nam khá khác nhau, hơn nữa năm nay Švejk tròn một trăm tuổi. Bản dịch Švejk sang tiếng Việt thế nào? Chị có phải cập nhật, giải thích gì nhiều không?

Bản dịch tiếng Việt Švejk tuyệt đối trung thành với nguyên bản. Tôi tôn trọng văn bản và không can thiệp, không chỉnh sửa. Tất nhiên, có những chỗ như chơi chữ, hài hước đặc biệt, tục ngữ hoặc những mối quan hệ giữa các nhân vật, thì tôi đã phải dùng những gì có trong tiếng Việt và thực tế Việt Nam. Tôi đã tận dụng tối đa mọi khả năng về phong cách và cả các phương tiện như vốn từ vựng phong phú về các từ đồng âm, diễn đạt có âm điệu của ngôn ngữ thanh điệu, hoặc hệ thống đại từ nhân xưng phức tạp.

Mặc dù Švejk đã một trăm tuổi, nhưng ngoài sự có mặt rất thường xuyên của tiếng Đức, của những từ Séc mang gốc Đức và những biệt ngữ (điều tất yếu thời đó), hoặc những hiện tượng ngôn ngữ ngày nay đã cũ (thí dụ dùng đại từ ngôi thứ ba số nhiều cho ngôi thứ hai số ít) thì phong cách viết của Švejk rất hiện đại. Tôi không phải cập nhật bất kỳ một cái gì cả, và tôi cũng không hề có ý định làm việc đó. Nhưng điều mà tôi coi là cần thiết, là cung cấp cho độc giả ngữ cảnh thích hợp. Và rất may là được Nhà xuất bản Phụ nữ đồng ý. Đối với cá nhân tôi, việc chuẩn bị các chú thích cuối trang ấy là nghiên cứu rất bổ ích.

 

Những đoạn văn nào trong tập một và tập hai gây khó khăn nhất cho chị?

Chủ yếu là những từ thuộc biệt ngữ quân sự, những tiếng lóng Séc có nguồn gốc Đức. Cả việc tìm hiểu các giống chó khác nhau và các kiểu chơi bài lá cũng có đòi hỏi cao. Rồi còn các câu chửi hết sức đa dạng nữa! Ngay từ lúc bắt đầu dịch, tôi đã phải đối phó với một vấn đề cơ bản mà có lẽ không làm độc giả Séc nào phải bận tâm, và chắc hẳn cũng không làm bận tâm cả độc giả của những bản dịch sang phần lớn các ngoại ngữ khác – đó là sự thật rằng không một chỗ nào trong cuốn tiểu thuyết có thông tin Švejk bao nhiêu tuổi. Và không chỉ riêng Švejk, các nhân vật khác cũng vậy. Tôi rất cần biết điều đó, ít ra biết một cách tổng quát, bởi vì không thế thì không thể áp dụng tốt được hệ thống đại từ nhân xưng phức tạp tôi đã nói ở trên. Trong tiếng Việt, ngoài một số đại từ nhân xưng thực thụ thì hệ thống đại từ nhân xưng còn sử dụng các danh từ chỉ quan hệ gia đình.

 

Độc giả Việt Nam phản ứng thế nào về Švejk?

Cho đến nay, độc giả, kể cả từ phía làng văn, đánh giá là bản dịch rất thành công. Người Việt nhìn thấy ở Švejk một nhân vật dân gian mà sau cái mặt nạ của kẻ ngu ngốc có ẩn giấu một sự thông minh nhất định. Có người nhìn thấy cái giống nhau giữa Švejk và các nhân vật hay đùa cợt, các vai hề trong sân khấu dân gian Việt Nam, nơi ngoài tiếng cười vui sảng khoái không bao giờ thiếu tiếng cười châm biếm. Trên mạng xã hội có độc giả viết Švejk là tác phẩm văn học thu hút bởi sự hài hước tự nhiên nhẹ bẫng và cũng là tác phẩm chống chiến tranh mạnh mẽ. Trong thời gian mấy chục năm quân đội thuộc địa Pháp, chính người Việt Nam cũng có những trải nghiệm tương tự như người Séc trong phạm vi Áo-Hung. Một phó giáo sư văn học người Việt, từng nghiên cứu tại Đại học Charles và từng là người lính trong chiến tranh Việt-Mỹ, coi Švejk là cuốn sách rất hấp dẫn chính vì thông điệp phản chiến của nó.

Trong buổi lễ ra mắt sách, một nhà phê bình văn học, nhà văn và dịch giả Việt Nam đã nói: “Chúng ta rất vui mừng là cuối cùng đã đến lúc được đón anh lính tốt Švejk tới Việt Nam”. Nhờ Đại sứ quán Séc ở Việt Nam và Nhà xuất bản Phụ nữ, buổi lễ ra mắt sách được tổ chức rất hoành tráng. Trên trang facebook Czech Cultural Events in Vietnam có một phản ứng viết bằng tiếng Séc của một độc giả: “Xin báo cáo anh Švejk là ở Hà Nội anh có thể ăn sáng với phở bò!” – Và câu trả lời, cũng bằng tiếng Séc thế này: “Các bạn hãy nhìn anh lính ăn ngon chưa kìa! ” Xem ra thì Švejk đã trở thành người nhà cả ở Việt Nam.

 

Chị có nghĩ rằng độc giả Việt Nam có thể thấy thích thú ở đúng những chỗ trong sách mà độc giả Séc thích thú không? Có tồn tại một thứ hài hước phổ quát, đơn giản dễ hiểu cho bất kỳ một nơi nào trên thế giới không?

Khi tôi thông báo cho người thân và bạn hữu là tôi đã nhận lời dịch Švejk sang tiếng Việt, câu hỏi đầu tiên của mọi người là, liệu tôi có nghĩ rằng người Việt sẽ hiểu cuốn tiểu thuyết ấy không. Dẫu sao thì cái hài trong đó là cái hài đặc biệt Séc. Nhưng ngay từ đầu, tôi đã tin chắc là người Việt sẽ hiểu. Một mặt, tôi biết bản tính người Việt; mặt khác chính bản thân tôi rất thích cuốn sách ấy. Tôi là dịch giả, nhưng trước hết tôi là độc giả – độc giả của bản gốc tiếng Séc cũng như của bản dịch tiếng Việt. Vì vậy, tôi luôn luôn cố gắng dịch làm sao để bạn đọc người Việt, trong chừng mực có thể, cũng thấy thích thú như tôi – tức là đúng ở những chỗ độc giả Séc thích thú.

Tôi không dám nói rằng có tồn tại một thứ hài hước phổ quát, dễ hiểu ở bất kỳ nơi nào trên thế giới. Bởi lẽ sự hài hước bộc lộ cái riêng biệt về dân tộc này hoặc dân tộc kia và về văn hóa của dân tộc đó. Nhưng khi đọc Švejk, tôi có cảm giác rằng cuối cùng thì nó có tồn tại, rằng Švejk của Hašek có cái hài hước chung. Sự ngu ngốc của con người ở mọi nơi đều giống nhau.

 

Ở Việt Nam có văn học hài hước không?

Có, nhưng ở các mức độ khác nhau, tùy theo từng thời kỳ. Vì tư tưởng Nho giáo rất mạnh mà văn học Việt Nam chính thức thời trung đại hầu như vắng bóng sự hài hước. Cái hài hước trào phúng bị coi là điều gì đó không đứng đắn, không xứng đáng đối với các tác giả lớn. Nhưng xin chú ý: có tồn tại nhiều truyện cười, truyện trào phúng ẩn danh được cho là của chính các nhà Nho. Và cái hài cũng xuất hiện trong sân khấu dân gian, trong dân ca và trong rất nhiều truyện cười. Từ thế kỷ XVIII, tình hình có thay đổi, sự hài hước xuất hiện trong sáng tác của nhiều nhà thơ và từ nửa sau của thế kỷ XIX, nó dần dần trở thành công cụ quan trọng đấu tranh chống các hiện tượng tiêu cực trong xã hội. Nhưng cho đến nay thì đỉnh cao chưa vượt qua được vẫn là thời kỳ 1930 đến 1945, giai đoạn được coi là những tháng năm rực rỡ của văn học trào phúng Việt Nam.

 

Đã có tác phẩm hài hước nào được dịch sang tiếng Séc chưa?

Có một số tác phẩm đã được dịch sang tiếng Séc. Trong những năm bảy mươi, đó là những truyện ngắn được đăng rải rác trên một số tạp chí, rồi tuyển tập Truyện ngắn Việt Nam (NXB Nhà Văn Tiệp Khắc, 1972, Iva Zbořilová dịch). Tiếp nữa là tuyển tập thơ của nữ sĩ nổi tiếng nhất giai đoạn cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX Hồ Xuân Hương Về hang động, những cái quạt và những thứ khác trên thế giới này (NXB Dharma Gaia, 2007, Petr Komers dịch), tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng (NXB Dokořán, 2016, Ondřej Slówik dịch), và một số truyện ngắn trào phúng của hai nhà văn nổi tiếng Nguyễn Công Hoan và Nam Cao giai đoạn 1930-1945 trong tuyển tập mới nhất Hai bữa cỗ (NXB Karolinum, 2020, một số nhà Việt Nam học dịch).

 

Nhà văn đương đại Việt Nam viết về cái gì?

Thuật ngữ “đương đại“ trong văn học Việt Nam thường được gắn với thời kỳ kể từ năm 1986, khi trong nước bắt đầu có những đổi mới theo kiểu perestrojka. Và có nhiều chủ đề: thời gian đầu là cái nhìn mới về những năm chiến tranh, cái nhìn phê phán về những khó khăn thời hậu chiến, về những đổi thay gắn với giai đoạn chuyển từ kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường, về những biểu hiện tiêu cực trong đạo đức. Từ cuối thế kỷ thì chủ đề có thay đổi rõ rệt, xuất hiện chủ đề ma túy, buôn bán người, vấn đề đồng tính, hay mối quan hệ giữa nghĩa vụ và hạnh phúc cá nhân. Chủ đề về phụ nữ cũng rất mạnh.

 

Nhà văn Việt Nam cách đây một thế kỷ viết về cái gì?

Chúng ta quay trở lại thời kỳ hình thành văn học Việt Nam hiện đại. Sự thay đổi lớn lao về văn hóa đầu thế kỷ trước là việc đưa chữ Quốc ngữ vào chương trình giảng dạy trong nhà trường, và sau đó làm ngôn ngữ văn học. Xã hội Việt Nam đã thay đổi, các thành phố mới được xây dựng, tầng lớp trí thức Tây học được hình thành. Một số lượng lớn báo và tạp chí ra đời, nhiều tác phẩm quan trọng của tác giả Pháp và Trung Quốc được dịch sang tiếng Việt viết bằng chữ Quốc ngữ. Dưới ảnh hưởng của văn học Pháp, người Việt bắt đầu sáng tác, các truyện tiểu thuyết và truyện ngắn đầu tiên đã xuất hiện. Nhờ báo chí và dân chúng biết chữ nhiều hơn mà văn học đến với mọi người nhanh hơn. Đề tài chủ yếu là viết về quyền tự do và tình yêu cá nhân. Cái “tôi” được nhấn mạnh, đặt trên gia đình truyền thống gò bó trong khuôn khổ nghi lễ Nho giáo. Sau năm 1930, bên cạnh dòng văn học lãng mạn có dòng văn học hiện thực, nó phê phán sự bất công đối với dân nghèo, đặc biệt ở nông thôn, và nói chung, nó phê phán những biểu hiện tiêu cực trong xã hội. Sau khi chiến tranh chống Pháp kết thúc năm 1954, Việt Nam bị chia thành hai miền Bắc, Nam. Cho đến năm 1975, khi đất nước thống nhất, thì có tồn tại văn học Bắc Việt Nam và văn học Nam Việt Nam. Chủ đề của văn học miền Bắc rõ ràng: đó là cuộc chiến tranh chống Mỹ và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Chủ đề văn học miền Nam đa dạng hơn: một mặt tiếp tục đề tài từ những thập niên trước, mặt khác viết về chiến tranh, về sự nghèo khổ, về sự sa sút về đạo đức. Văn học dịch vẫn tiếp tục là mảng quan trọng, chủ yếu là dịch tác phẩm của các tác giả Anh-Mỹ.

 

Hiện nay, có thể học tiếng Séc ở nơi nào tại Việt Nam được không?

Có, có thể học ở Đại học Ngoại ngữ thuộc trường Đại học Quốc gia Hà Nội, hoặc ở các trung tâm dạy tiếng khác. Trong cả hai trường hợp, đó đều là những khóa học thu phí, dành cho người mới bắt đầu tới trình độ trung cấp. Giáo viên là những sinh viên người Việt đã tốt nghiệp các trường đại học ở Séc.

 

Người Việt nghĩ sao về người Séc? Cảm nhận ấy có liên quan nhiều hơn với trải nghiệm trước năm 1989, hay với trải nghiệm khác trong những thập niên gần đây?

Ở Tiệp Khắc cũ có hàng nghìn sinh viên người Việt đã tốt nghiệp đại học và trung học chuyên nghiệp. Họ đều đã học tiếng Séc, có hiểu biết ít nhiều về văn hóa Séc, kết bạn với người Séc, có người xây dựng gia đình với người Séc. Cho đến ngày nay, tất cả đều nhớ đến người Séc bằng tình cảm tốt đẹp. Nhưng sau năm 1989, cộng đồng người Việt ở đây bắt đầu thay đổi. Thế hệ thứ hai đang lớn lên, cùng họ là một số lượng lớn trẻ em tới Séc ngay từ khi còn nhỏ tuổi. Tất cả đều đi học ở các trường Séc, và ở Séc họ cảm thấy như ở nhà. Việc hội nhập diễn ra tốt, không gặp trở ngại gì lớn, nhưng đây cũng là vấn đề thuộc về thế hệ của các nhóm xã hội khác nhau.

 

Chị đã đến Séc như thế nào?

Tôi đến Tiệp Khắc năm 1973 trong khuôn khổ viện trợ hữu nghị của các nước Đông Âu dành cho Việt Nam sau chiến tranh. Sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông ở Việt Nam, tôi đã thi vào trường Đại học Y khoa Hà Nội và được nhận vào trường với kết quả thi rất tốt. Sau đó, tôi được chọn vào số lưu học sinh mà Việt Nam gửi sang học ở châu Âu. Trước khi vào các trường đại học, chúng tôi đã có khóa học chuẩn bị một năm, chủ yếu là học tiếng Séc. Tuy được phân công về học khoa Xây dựng của trường đại học kỹ thuật Séc ČVUT ở Praha và đã tốt nghiệp khoa đó, nhưng từ những năm tám mươi tôi đã là giáo viên ngoại khóa dạy tiếng Việt ở Khoa Nghệ thuật Đại học Charles. Từ năm 1992 tôi vào biên chế làm việc toàn thời gian ở trường và hiện nay tôi phụ trách ngành Việt Nam học.

Có chuyện đáng nói là tôi đã học ở České Budějovice khóa học chuẩn bị cho trường ČVUT, vì vậy nhiều địa điểm của Švejk trong tiểu thuyết tôi đã có dịp được quen biết ngay từ dạo đó. Chỉ có điều tôi đã không ngờ là gần năm mươi năm sau, tôi lại có duyên được dịch cuốn sách ấy sang tiếng mẹ đẻ của mình.

 

Sự quan tâm đến Việt Nam học ở Đại học Charles hiện nay thế nào?

Ngành Việt Nam học dưới nhiều hình thức khác nhau đã tồn tại ở trường sáu mươi năm nay, và trong thời gian đó, khoa đã đào tạo được nhiều nhà Việt Nam học có chất lượng: một số làm việc trong các cơ quan nhà nước, trong ngành du lịch, một số khác làm phiên dịch và biên dịch. Hiện nay, chúng tôi thuộc Viện châu Á học và có chương trình đơn ngành cũng như liên ngành, bao gồm ngôn ngữ, lịch sử, văn học và văn hóa. Còn số người muốn vào học ngành Việt Nam học thường dao động, cũng tùy theo năm nào chúng tôi mở khóa học. Ngành Việt Nam học là ngành nhỏ, vì vậy chúng tôi chỉ nhận tối đa mười sinh viên cho một khóa học. Trong thời gian gần đây, có cả sinh viên người Việt thuộc thế hệ thứ hai của cộng đồng Việt Nam tại đây đăng ký vào học.

 

Có vô cùng ít các tác phẩm văn học Việt Nam được dịch sang tiếng Séc. Mặc dù chị đã nêu một số tên sách, nhưng dù sao cũng vẫn ít. Tại sao không dịch?

Một mặt không được các nhà xuất bản quan tâm, mặt khác số dịch giả có thể đếm trên đầu ngón tay một bàn tay. Hơn nữa, trừ một vài trường hợp ngoại lệ thì việc dịch sách không phải là nghề chính của họ. Tiếng Việt là ngôn ngữ xa lạ và ngôn ngữ văn học của tiếng Việt chứa đầy cạm bẫy, chẳng hạn như vốn từ vựng rất phong phú về từ đồng nghĩa và từ đồng âm, như thực tế văn hóa, như sự có mặt thường xuyên ở mọi chỗ của tục ngữ và thành ngữ. Công việc của dịch giả vì vậy đòi hỏi nỗ lực vô cùng cao độ, nhưng rất thường không được trả thù lao xứng đáng. Người nào thích dịch thì không lấy đó làm vấn đề, nhưng những thực tế trên có thể làm dịch giả tương lai chùn bước. Và câu hỏi nữa là dịch cái gì: tác phẩm cổ điển, hay hiện đại. Cho đến nay, những tác phẩm dịch đã được lựa chọn khá tốt.

 

Văn học và văn hóa Việt Nam có thể gây cảm hứng gì ở Séc?

Khi người Việt đã được công nhận là dân tộc thiểu số và cộng đồng người Việt trở thành một bộ phận của xã hội Séc, thì điều cần thiết là người Việt nên cởi mở để có thể cảm thấy như ở giữa những người thân của mình, và người Séc thì nên coi người Việt như đồng bào của mình. Cộng hòa Séc là quê hương thứ hai của người Việt, đối với thế hệ sinh ra ở Séc, nói tiếng Séc thạo hơn tiếng Việt, thì mối quan hệ ấy còn chặt chẽ hơn. Sự chung sống tốt đẹp của người Séc và người Việt đòi hỏi sự hiểu biết lẫn nhau. Tôi cho rằng nhận thức về văn học và văn hóa Việt Nam chính là cái có thể phục vụ đắc lực cho điều đó. Người Việt thường nói chúng ta học văn để biết con người. Vì thế tôi ước mong người Việt ở đây đi sâu vào văn học Séc, mặt khác thì người Séc biết thêm nhiều hơn về văn học Việt Nam. Thay vì nói về cảm hứng, tôi muốn nói về sự hiểu biết và cảm thông với tâm hồn và văn hóa Việt Nam, về lòng thành kính đối với tổ tiên và biết ơn đối với ân nhân, về sự hy sinh thân mình vì người thân và ý thức trách nhiệm với việc chung. Và cả về con mắt nhìn tích cực về cuộc sống và tính hài hước của người Việt.

 

Chị sẽ dịch gì sau Švejk?

Tôi thấy Karel Poláček khá hấp dẫn, tạm thời tác phẩm của ông chưa được dịch sang tiếng Việt. Hoặc là để thay đổi, có thể tôi sẽ tìm đến tác phẩm hiện đại nào đó. Tôi còn đang xem, đang suy nghĩ. Và điều ấy cũng còn phụ thuộc vào phía Việt Nam, cuốn sách phải hấp dẫn được độc giả ở đó.

Radim Kopáč, nhà phê bình văn học và nghệ thuật, thực hiện

Bình Slavická dịch

(Bài được đăng lần đầu ngày 11.5.2021 tại Asiaskop.

Xin trân trọng cảm ơn nhà phê bình Radim Kopáč đã chấp thuận cho Zzz Review dịch đăng bài viết này.)

Chấm sao chút:

Đã có 3 người chấm, trung bình 5 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3

Người góp chữ

Bình Slavická

Bình Slavická tốt nghiệp khoa Xây dựng, Đại học VUT tại Praha (1979), học vị tiến sĩ ngành Khoa học Lịch sử và Dân tộc học, khoa Triết trường Đại học Charles Praha (2016). Hiện sinh sống và làm việc ở Cộng hòa Séc, là giảng viên ngành Việt Nam học thuộc Viện châu Á học, Đại học Charles.

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi

Be the first to comment

Bạn nghĩ sao?

%d bloggers like this: