Hoạt động của Zzz Review năm 2022
được sự hỗ trợ của Viện Goethe

Pierre Assouline, Thân phận dịch giả (trích) (2011)

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi
Tranh Hiệp sĩ lang thang của Adolfo Magrini (1874-1957)
Thời gian đọc: 68 phút

(Bài viết thuộc Zzz Review số 2021: Về sự dịch, ngày 30-11-2021)

Thân phận dịch giả là báo cáo do Pierre Assouline thực hiện theo đơn đặt hàng của Trung tâm Sách Quốc gia Pháp (Centre National du Livre, thường gọi tắt là CNL), xuất bản năm 2011. Pierre Assouline đã dành hơn hai năm rưỡi thu thập tư liệu để hoàn thành báo cáo với nội dung chính về dịch văn học, “nghề” dịch văn học, “nghề” dịch giả tại Pháp và một số nước châu Âu hoặc Anh, Mỹ; cũng như tác động của “nghề” này đến giới xuất bản, ngành công nghiệp và thương mại sách.

Pierre Assouline là nhà văn, nhà báo, cộng tác viên mảng sách của nhiều báo lớn như Le Monde, Magazine littéraire, tác giả của sáu tiểu thuyết và mười tiểu sử, nổi tiếng là một người yêu mến và tôn trọng công việc của các dịch giả.

 

Chương V: Nhuận dịch và sự mất giá

Ngày 10 tháng Năm năm 1929, Ossip Mandelstam gửi một bức thư dài đầy phẫn nộ cho ban biên tập tuần san văn chương Literaturnaya Gazeta sau khi tạp chí này nghi ngờ sự toàn vẹn trong bản dịch Till Eulenspiegel của ông. Cuối thư, ông bày tỏ suy nghĩ về cái được gọi là hành động dịch:

“Dịch là một trong những hình thức khó nhất và quan trọng nhất của nghề văn. Thực chất, đó là hành động tạo ra một hệ thống ngôn ngữ độc lập dựa trên chất liệu là ngôn ngữ nước ngoài. Việc cấy ghép chất liệu ấy lên hệ thống tiếng Nga đòi hỏi một áp lực thường xuyên, ta phải cảnh giác và có ý chí, giàu tính sáng tạo, trí óc tỉnh táo, có tư duy ngữ văn học, vốn từ rộng, có đôi tai cảm nhận được nhịp điệu, để nắm bắt đường nét một câu văn và truyền tải nó – toàn bộ điều này cộng thêm tinh thần tự chủ cao nhất. Nếu không – ta chỉ có bịa đặt. Bản thân hành động dịch là một thứ áp lực khiến toàn bộ dây thần kinh kiệt quệ. Công việc ấy khiến ta kiệt sức, vắt khô não bộ hơn nhiều hình thức sáng tạo khác. […]”

“Một dịch giả giỏi, nếu không được bảo vệ, sẽ nhanh chóng hao mòn. Thứ ta cần ở đây là một phương thuốc phòng bệnh cho nghề dịch, cần ngăn ngừa các bệnh nghề nghiệp của dịch giả, trấn an họ, cho họ những khoảng nghỉ ngơi đều đặn. […]”

“Nếu muốn có một cuốn sách ngoại văn chất lượng, chúng ta phải diệt tận gốc tư tưởng chú trọng vào hiệu suất, một tư tưởng phi lý, nguồn cơn của mọi lối dịch qua quýt và đang trầm trọng hơn qua từng năm. Cái giá mà Flaubert và một cuốn tiểu thuyết thương mại nhận được là gần như bằng nhau. Một tay bút mới, một tài tử và một dịch giả văn học nổi tiếng có thù lao gần như tương đương. Cùng lúc đó, giá giấy in cho mảng văn xuôi trong nước dao động từ 150 đến 500 rúp. Với một hệ thống như vậy, ta hiểu ra rằng các nhà xuất bản đã đuổi không chỉ các nhà văn mà đơn giản là cả giới trí thức ra khỏi mảng dịch thuật […][1].”

Tính thời sự của những nhận xét trên đến nay vẫn không hề mất đi.

Khung tính giá dịch và thực tiễn áp dụng

Trở lại nước Pháp đầu thế kỷ 21, doanh thu ngành xuất bản, mức lương bình quân của nhân sự trong ngành và số lượng sách dịch không ngừng tăng; cùng lúc ấy, thu nhập của dịch giả lại giảm xuống.

Từ năm 1970 đến năm 1990, giá dịch tăng lên hằng năm rồi chững lại và từ đó đến nay, giá dịch có xu hướng sụt giảm. Mười lăm năm trở lại đây, thu nhập của các dịch giả văn học giảm đi 25%, còn thu nhập của những người làm việc với văn bản tiếng Anh giảm đi 20% trong mười năm qua, một con số đáng kể (thu nhập tính theo sức mua bình quân). Ngày nay, với đồng euro ổn định và đối với cùng một công việc, họ chỉ còn kiếm được 86% so với những gì họ từng kiếm được thời trước. Tất cả cùng phải chịu sự sụt giảm này, được xác minh thông qua số liệu của các tổ chức chuyên môn và những cơ quan khác. Vậy mọi chuyện sẽ ra sao khi thù lao dịch vẫn chết gí không tăng bất chấp lạm phát?

Quyền sử dụng, được quy tắc về quyền sử dụng bản dịch văn học xác nhận, quy định thù lao cho các bản dịch văn học mà các nhà xuất bản thuê dịch phải được “trả dần dựa trên bản quyền tương ứng, trong đó số tiền […] phụ thuộc chủ yếu vào độ dài và độ khó của bản dịch, cũng như năng lực và danh tiếng của dịch giả”.

Dịch giả sẽ là người đánh giá độ khó nói trên và theo đó yêu cầu khoản trả dần phù hợp. Khi thương lượng với nhà xuất bản, dịch giả phải xét đến các đặc trưng của văn bản (văn phong, cú pháp, tính biện chứng, thuật ngữ, v.v.); việc nghiên cứu và tìm kiếm tư liệu liên quan; các điều kiện đặc thù có thể có trong hợp đồng (phóng tác và cắt bớt văn bản, thời hạn dịch quá ngắn, ấn bản cao cấp, truyện tranh, v.v.); và danh tiếng của bản thân dịch giả. Phần chỉ mục, tài liệu tham khảo và các phụ lục khác phải được thỏa thuận riêng. Trong trường hợp hợp đồng dịch trọn gói, nếu không có các quyền như trên, dịch giả sẽ được bù lại bằng việc trả theo trang với thù lao cao hơn rõ rệt.

Trường hợp thù lao trả theo trang: đơn giá dịch được tính trên văn bản đích chứ không phải văn bản nguồn. Đơn vị tính là một trang có 25 dòng, mỗi dòng 60 ký tự, hoặc một trang 1500 ký tự đếm bằng máy, với đơn giá tăng thêm 15 đến 30% do theo cách tính này, như ta đã thấy, làm mất trung bình 25% độ dài văn bản. Để có được tỷ lệ cân chỉnh cuối cùng, một số nhà xuất bản đã cộng thêm 10% giá.

Việc ước lượng trước số trang giúp tính được số tiền thù lao trả cho dịch giả dựa trên bản quyền của họ sau này. Công việc điều chỉnh sẽ được thực hiện khi dịch giả trả bản dịch và bản dịch được chấp nhận. Theo quy tắc về quyền sử dụng bản dịch văn học, khoản thù lao này sẽ được trả dần bằng hai cách, với nguyên tắc chính là “khiến dịch giả cam kết chặt chẽ hơn với thành công của bản dịch”.

Hai cách đó trên thực tế diễn ra như sau: hoặc có một khoản trả dần và hai tỉ lệ tác quyền tương ứng khác nhau, tỉ lệ tác quyền thứ nhất được áp dụng vào mỗi lần thanh toán khoản thù lao phải trả dần, tỉ lệ tác quyền thứ hai được áp dụng sau khi trả đủ khoản thù lao này; cách thứ hai là có một khoản trả dần và một tỉ lệ tác quyền duy nhất được áp dụng khi số bản in bán ra vượt quá một số lượng nhất định. Số lượng bản in này được quyết định trong hợp đồng, chủ yếu dựa trên thể loại tác phẩm, loại tủ sách mà tác phẩm thuộc về, danh tiếng tác giả của tác phẩm gốc.

Về phần tác quyền phát sinh và tác quyền phụ, theo lý thuyết, các loại tác quyền này không bao giờ được tính khi trả thù lao theo đợt (trừ phi có thỏa thuận khác, xem thêm quy tắc về quyền sử dụng) và không bao giờ được dưới 10%. Với các sản phẩm được coi là “trình diễn” (sản phẩm nghe nhìn), thù lao ban đầu được trả như một khoản “tiền thưởng thêm” chứ không phải một khoản thù lao trả dần theo tác quyền trong tương lai. Tác quyền từ hoạt động phát hành được thu thông qua một công ty quản lý và phân phối quyền tác giả (Hiệp hội SACEM với tác phẩm nghe nhìn, SCAM với phim tài liệu, SACD với kịch). Nếu hợp đồng chính là hợp đồng xuất bản thì cần phải lập một hợp đồng riêng biệt khi nhượng quyền thể hiện, theo luật ngày 03/07/1985.

Do không có thỏa thuận hợp đồng về mức nhuận dịch, nên mỗi năm, Hiệp hội Dịch giả Văn học Pháp lại công bố và phát hành các số liệu thống kê dựa trên một cuộc điều tra được thực hiện với chính các thành viên trong Hiệp hội. 133 người trong số đó đã trả lời khảo sát đưa ra vào tháng Sáu năm 2010, tương đương 449 hợp đồng được ký trong năm 2009. Kết quả điều tra cho phép thiết lập hình ảnh như sau về tình hình thị trường dịch thuật và sự phát triển của nó:

Số tiền trước thuế tính bằng euro
trên mỗi trang văn bản đã dịch,
trừ khi có lưu ý khác

Khoảng giá trung bình
trên mỗi trang theo truyền thống
25 dòng, mỗi dòng 60 ký tự

XUẤT BẢN
Tiếng Anh

Tiếng Đức, tiếng Ý, tiếng Tây Ban Nha

Các thứ tiếng khác

Tiếng Pháp sang ngôn ngữ khác

19,00 đến 21,00

21,50 đến 22,50

21,50 đến 23,50

26,00 đến 28,00

BÁO CHÍ
Tổng hợp các ngôn ngữ 26,00 đến 30,00

 

Với văn bản dịch ngược, trong ngành xuất bản, ngôn ngữ càng hiếm thì càng được giá cao. Biên độ từ mức thấp nhất đến cao nhất (mỗi câu hỏi một câu trả lời) cho thấy độ chênh lệch rõ rệt: giữa 10 và 50 euro với tiếng Anh; 13 và 25 euro với tiếng Đức, Ý, Tây Ban Nha; 21,50 và 23,50 euro với các tiếng khác. Như vậy, thị trường càng kém phong phú thì càng tự điều chỉnh nhiều hơn.

Mặt khác, mặc dù trong hợp đồng có nhiều quy định khác nhau nhưng cuộc khảo sát vẫn chỉ ra được một tỉ lệ tác quyền tương ứng, tính dựa trên giá bán chưa thuế, dao động khoảng từ 0,5%, với các ấn phẩm bỏ túi, đến 4% với mức trung bình ổn định trong khoảng 2%. Trong trường hợp đặc biệt là ấn phẩm dịch từ tác phẩm đã thuộc phạm vi công cộng, tỷ lệ này là từ 5% đến 10%.

Cuộc khảo sát về nghề dịch được nhà xã hội học Julie Vitrac thực hiện năm 1999 cho thấy việc tăng giá dịch trên một trang là yêu sách hàng đầu của dịch giả (84,4%), thứ hai là tăng tỉ lệ tác quyền tương ứng (72,5%), nghề dịch được công nhận (71,6%), được trả thù lao trên mọi hình thức sử dụng tác phẩm (65,9%), bảo hiểm xã hội (57,8%), hợp đồng mẫu (56,4%), lương hưu bổ sung (54%), mức độ chuyên nghiệp hóa (45%). Có khả năng là, nếu cuộc khảo sát này được thực hiện ở thời điểm hiện nay, nó hẳn sẽ khẳng định một điều rằng tăng giá dịch trên mỗi trang sách mới là mối bận tâm hàng đầu, bởi đó là vấn đề cấp bách nhất; tuy nhiên, cũng có thể cá chắc rằng tầm quan trọng ngày một gia tăng của công nghệ số trong các cách sử dụng tác phẩm khác nhau sẽ còn tiến triển thêm nhiều bậc nữa.

Giữa hư cấu và phi hư cấu

Trên thực tế, các tình huống còn đa dạng hơn nhiều. Tại ban “Lịch sử, khoa học con người và xã hội” của Trung tâm Sách Quốc gia Pháp (CNL) mà tôi tham gia ngày 21 tháng Mười năm 2009, ở cuộc họp “Trợ cấp dịch thuật”, phần phân tích “Danh sách yêu cầu trợ cấp” cho thấy thù lao trả cho một trang dịch tiếng Anh là từ 18 đến 23 euro, tiếng Đức và tiếng Hà Lan là 20 euro, tiếng Ý là 20 đến 23 euro, tiếng Ba Lan là 23 đến 25 euro.

Hôm sau, tại ban “Văn học nước ngoài”, trong cuộc họp về “Hỗ trợ dịch”, một trang văn bản tiếng Anh có giá dao động từ 18 đến 25 euro, tiếng Đức từ 19 đến 25 euro, tiếng Tây Ban Nha từ 20,5 đến 25 euro, tiếng Ý từ 22 đến 25 euro. Mức giá này còn dao động từ 20 đến 21 euro với tiếng Đan Mạch, từ 20 đến 23 euro với tiếng Thụy Điển, 22 đến 25 euro với tiếng Na Uy, 23 đến 24 euro với tiếng Hà Lan, 23 đến 25 euro với tiếng Nga hoặc tiếng Hebrew. Và giá dịch này ổn định ở mức 19 euro với tiếng Bồ Đào Nha, 20 euro với tiếng Hungary, 21 euro với tiếng Nhật, 22 euro với tiếng Hy Lạp hiện đại, 23 euro với tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Séc và tiếng Armenia, 23,5 euro với tiếng Estonia và 25 euro với tiếng Iceland.

Có một trường hợp đặc biệt, đó là thơ. Thật vậy, một tập thơ dịch từ tiếng Catalunya được trả 12,09 euro mỗi bài. Tuy nhiên, một số dịch giả cho rằng việc được trả theo từng đoạn hay từng từ thì rất mất thể diện và hèn hạ, bởi họ không chỉ dịch một nhóm từ mà đôi khi còn phải dịch những khoảng trống, những ẩn ý. Song mảng này có lẽ không thể hoặc khó mà tồn tại được nếu không có CNL hỗ trợ. Do vậy, có vẻ như về phía mình, các nhà xuất bản đưa ra những biện pháp áp dụng cực kỳ linh hoạt: “Về mảng thơ, ở Gallimard, họ luôn trả tiền dịch hai tháng sau khi sách được bán ra[2].”

Trong hai phiên họp trên, các hợp đồng dịch ở cả thể loại phi hư cấu lẫn hư cấu đều cho thấy cách trả thù lao dịch phổ biến nhất là chia làm ba lần trả, mặc dù theo nguyên tắc, nhà xuất bản phải trả một nửa thù lao vào thời điểm ký hợp đồng và trả nốt nửa còn lại sau khi chấp nhận bản thảo, với tỉ lệ tác quyền là 0,2% đến 2%. CNL xem xét từng bản hợp đồng và xác minh rằng tổng thể các điều khoản đều phù hợp với quy tắc về quyền sử dụng. Cần lưu ý rằng một số nhà xuất bản đặt ra điều khoản chèn ép, khiến việc xuất bản sách phải phụ thuộc vào một khoản viện trợ nào đó. Điều này đủ để khiến đơn xin tài trợ của họ không đạt tiêu chí.

Các ngôn ngữ hiếm không phải lúc nào cũng được trả cao hơn như người ta vẫn mong đợi. Nên lưu ý thêm rằng các nhà xuất bản nhỏ lẻ không phải lúc nào cũng là những bên keo kiệt nhất còn các nhà xuất bản lớn khá giả hơn lại biết cách bớt phần của dịch giả khi họ muốn đưa ra một lý lẽ nào đó.

Theo khảo sát thực tế, cũng như các số liệu thống kê, việc “khiến dịch giả cam kết chặt chẽ hơn với thành công của bản dịch” vẫn còn là một cuộc chiến.

Dịch giả nói gì

Sylvie Cohen từng dịch cuốn Cách tốt nhất để trưởng thành của tiểu thuyết gia người Israel Meir Shalev, xuất bản năm 2004, nhưng cô đã từ chối dịch các cuốn tiếp theo với lý do có “vấn đề” với nhà xuất bản Deux Terres. Cô yêu cầu được trả 23 đến 24 euro một trang, mỗi trang 1500 ký tự.

“Ta có thể sống được khi dịch các tác phẩm văn học tiếng Anh, chứ không phải tiếng Hebrew hay Thụy Điển vốn chẳng khác nào những trò chơi khăm: phải mất nhiều thời gian hơn bởi đó là những thế giới văn hóa không có gì để hiểu. Trong số chúng tôi, có những giảng viên, nhà báo, người về hưu đã phá giá dịch bởi với họ, dịch chỉ là một việc làm thêm. Ta cảm thấy rõ sự khác biệt này qua hai loại người: người coi dịch là nghề của mình và người coi dịch là một trong các nghề của mình.[3]

Còn Hélène Henry thì cho rằng với tiếng Slav, ta không thể sống bằng nghề dịch:

“Chúng tôi quá đông nên điều ấy khó có thể tính đến được. Phần lớn là giáo viên hoặc… hướng dẫn viên trên các con tàu trên sông Volga.[4]

Nếu muốn công việc của mình bớt rủi ro, một dịch giả phải chờ trung bình cả chục năm mới có thể trông đợi nhận được bốn đơn đặt hàng dịch mỗi năm. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ, văn chương và văn minh Anh Bernard Hoepffner ước tính, để sống đúng nghề, cần xuất bản sáu đến bảy tác phẩm mỗi năm. Năm 2008, để dịch cho nhà Tristam cuốn Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn của Mark Twain, mỗi ngày ông phải hoàn thành 30 trang với giá mỗi trang là 23 euro. Ông, người viết cuốn Chân dung dịch giả như kẻ lừa đảo do nhà xuất bản Verdier phát hành, luôn thú nhận rằng mình thường dịch sáu cuốn sách cùng lúc, một cuốn buổi sáng, một cuốn buổi chiều, như ta thấy khi tham khảo mục Các dự án đang thực hiện trên trang web cá nhân của ông[5].

Còn Christophe Claro lại cho rằng nói về số trang ông dịch thì hợp lý hơn là nói về số cuốn sách ông dịch mỗi năm: từ 2000 đến 3000 trang mỗi năm, trong vòng năm năm qua[6].

Về phía Jean-Yves Masson, ông hoàn toàn chú tâm vào nghề dịch trong suốt tám năm, bắt đầu từ tiếng Anh, tiếng Ý, tiếng Đức, dịch luân phiên các sách ẩm thực vùng Sargegna và tập thơ Bi ca Duino, sau đó quay lại trường đại học để làm luận án tiến sĩ bởi ông không thể sống bằng nghề dịch. Kể từ đó, song song với việc dịch từ một đến hai cuốn sách mỗi năm, ông làm giảng viên văn học so sánh ở đại học Sorbonne, kiêm nhà văn, nhà thơ và biên tập viên. Điều gì đã khiến ông quyết định thay đổi ý định như vậy?

“Đòn chí tử ở đây chính là việc chấm dứt giảm thuế cho bản quyền tác giả. Dù sao tôi cũng chẳng thể mang đống báo cáo chi tiêu đến nhà xuất bản của mình! Cũng không thể đến Verdier để gọi điện sang tận Ý![7]

Rất nhiều dịch giả nản lòng. Alexandra Lefebvre, người đã dịch sáu cuốn sách cho tủ sách Harlequin trước khi nhận được đề nghị dịch sách của Nathaniel Hawthorne, Terri Jentz, Sheila Payne, cô nói rằng cô đã từ bỏ khi nhận ra mình từng dịch trung bình 1000 trang mỗi năm.

“Không thể sống được. Nghề này đang trở thành một thứ xa xỉ. Trừ phi bạn có tiền thừa kế, có chồng hoặc một nghề tay trái, nếu không làm nghề dịch là điều bất khả thi.[8]

Thật vậy, làm một nghề khác sẽ tạo ra sự khác biệt. Những mong đợi và đòi hỏi theo đó cũng thay đổi. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ, văn chương và văn minh Anh Françoise du Sorbier, người đã dịch sách của D. H. Lawrence, Charles Dickens, Anthony Trollope và Elisabeth Gaskell, cũng như nhiều tác phẩm đương đại, đang giảng dạy ở trường đại học Paris-VIII. Dù tự giới thiệu mình là một “dịch giả hạnh phúc”, bà vẫn lấy làm tiếc về việc các nhà xuất bản không đề xuất dịch với các dịch giả chuyên nghiệp, những người mong được nhận thù lao một phần dưới hình thức du lịch hoặc lưu trú ở những địa điểm có trong tác phẩm, bởi theo bà, chẳng có gì đáng giá hơn việc được đắm mình trong bối cảnh tác phẩm, tức là đắm mình trong phong tục, thói quen tư duy và ngôn ngữ. Nếu được, hẳn bà thích đến Louisiana trước khi dịch Property [Tài sản], tiểu thuyết của Valerie Martin về thời kỳ suy tàn của chế độ nô lệ, xuất bản bởi Albin Michel năm 2004; hay đến New Brunswick để hiểu thêm về các truyện ngắn của Alistair MacLeod được tập hợp trong tuyển tập Chien d’hiver, xuất bản bởi Olivier năm 2006[9].

Ngay khi ra khỏi lĩnh vực xuất bản đại trà hay xuất bản các tác phẩm mới, ta sẽ thấy các trường hợp đặc biệt còn gây nhiều tranh cãi hơn nữa. Với việc dịch sách kinh điển, Françoise du Sorbier lấy làm tiếc khi bản thân bà cũng không được trả khá hơn so với dịch sách hiện đại, “trong khi dịch sách kinh điển tốn thời gian gấp ba lần[10]”. Tương tự, khi được nhờ sửa một bản dịch cũ cần tái bản, các dịch giả không được trả công theo trang mà theo phần trăm trên số trang mà họ có can thiệp. Đó từng là trường hợp, ví dụ như, của Claude David với bản dịch sách Kafka của Vialatte, hay trường hợp của Jean-Pierre Bernès với bản dịch sách Borges của Caillois trong tủ sách La Pléiade.

Ở mảng thơ ca, như ta đã thấy, một dịch giả được trả theo bài, theo trang, thậm chí là theo dòng. 1,50 euro một câu thơ, chẳng hạn đó là những gì mà Nahal Tajadod từng nhận được, cùng với Jean-Claude Carrière, cho bản dịch từ tiếng Ba Tư tập thơ With the Wind [Cùng với gió] của Abbas Kiarostami, nhà xuất bản P.O.L. năm 2002[11]. Michel Volkovitch là một dịch giả chuyên dịch văn học sang tiếng Hy Lạp hiện đại. Thời điểm tôi phỏng vấn ông, ông đã không dịch một cuốn văn xuôi nào suốt hai năm trước đó; trái lại, ông có bốn đơn đặt hàng dịch liên quan tới ba nhà thơ. Ông là người duy nhất dịch thơ hiện đại. Đúng là trên giấy tờ thì có khá nhiều dịch giả dịch thơ, nhưng phần lớn chỉ thi thoảng mới dịch. Tuy vậy, trường hợp ngoại lệ của ông lại không giúp ông được đối xử đặc biệt.

Dịch trong lĩnh vực sân khấu cũng không khá khẩm hơn. François Rey, người chuyên dịch kịch, dù từ tiếng Đức, tiếng Anh hay tiếng Hy Lạp, chẳng hạn các tác phẩm của Brecht, Lessing, Canetti, Müller, cũng đồng thời là giảng viên văn chương và nhà soạn kịch, đã từng hợp tác một thời gian dài với Bernard Sobel ở Gennevilliers. Ông phản đối việc tiêu chuẩn hóa trả thù lao dịch theo trang:

“Cần phải tính đến độ khó của tác phẩm: một trang của Hölderlin không giống như một trang của Simmel[12].

Việc chia lợi nhuận cũng chẳng giải quyết được vấn đề gì. Trong những năm 1970, khi dịch giả được trả công theo phần trăm doanh thu, họ chỉ nhận được vài đồng ít ỏi bởi thời đó không có nhiều khán giả xem kịch[13].

Câu thúc từ nhiều phía buộc dịch giả phải xoay xở đủ đường. Có khi họ phải hạ quyết tâm ký một bản hợp đồng không có lợi cho mình chỉ bởi vì họ quá thích tác giả và không muốn để lỡ mất một văn bản nào của tác giả đó. Tương tự, Jean-Yves Masson, dịch giả của Rilke[14], đã chấp nhận dịch Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge [Những cuốn sổ của Malte Laurids Brigge] cho nhà xuất bản Le Livre de Poche mặc dù nhà xuất bản này từ chối thanh toán khoản thù lao trả dần vào thời điểm ký hợp đồng.

Michel Volkovitch có thể vui vẻ trông chờ vào lương hưu giảng viên mà Bộ Giáo dục trả và các công việc mưu sinh: các nhà văn Hy Lạp sẽ trực tiếp trả thù lao cho ông để ông dịch các bản đọc thử khoảng bốn mươi trang tác phẩm của họ, dùng để thuyết phục các nhà xuất bản Pháp mua bản quyền.

“Tôi có dịch cho các nhà văn hàng đầu, nhưng họ không khiến các nhà xuất bản Pháp chú ý lắm bởi lần thử đầu tiên không thành công. Với giá dịch 23 đến 24 euro một trang, các nhà xuất bản Pháp có thể chấp nhận rủi ro một lần, nhưng không có lần thứ hai. Tôi còn thấy tiếc điều đó hơn vì với tôi, điều quan trọng là cuốn sách được xuất bản, mặc dù mình kiếm được ít hơn.[15]

Cuối cùng, và nói về việc này chưa bao giờ là đủ, đôi khi các dịch giả lao mình vào một thị trường lộn xộn rộng lớn, không hợp đồng, không đơn dịch, cũng chẳng có lời hứa cam kết từ phía nhà xuất bản. Họ dịch vì đam mê cũng nhiều như vì quan hệ bạn bè. Liliane và Noël Dutrait đã đơn thương độc mã bắt tay vào dịch Linh Sơn dài hơn 700 trang tiếng Trung, cuối cùng bản tiếng Pháp được nhà xuất bản L’Aube phát hành năm 1995, năm năm sau khi bản gốc ra mắt ở Bắc Kinh và năm năm trước khi tác giả cuốn sách, Cao Hành Kiện, được trao giải Nobel văn học.

Bởi hoàn cảnh của dịch giả rất tương đồng với hoàn cảnh của tác giả, bởi người này lẫn người kia đều túm ngay lấy mọi cơ hội vì sợ bỏ lỡ, bởi cả hai cùng đồng thời không thừa thận logic duy nhất của thị trường cung, vậy thì tại sao ta không tìm cách đưa vị thế của dịch giả và tác giả sát lại gần nhau, bằng cách tạo ra một cơ chế tương ứng với hệ thống nhân viên làm việc theo giờ trong lĩnh vực biểu diễn? Một viễn cảnh mà các nhà xuất bản, phải nói là rất cố chấp không chịu chấp nhận.

Nhà xuất bản nói gì

Toàn bộ quá trình xuất bản một cuốn sách nước ngoài sẽ kéo theo chi phí phát sinh và từ đó rủi ro cũng tăng lên, khi ta cộng thêm phí bản quyền và phí dịch thuật. Chưa kể, dưới hệ quả của quá trình phổ cập các tập quán Anglo-Saxon cùng ảnh hưởng ngày một tăng của các đại lý bản quyền, thời gian khai thác bản quyền sách nước ngoài sẽ bị rút ngắn. Đó cũng là điều mà các nhà xuất bản nhận thấy.

Jean Mattern, phụ trách bản quyền văn học nước ngoài của Gallimard, cũng thừa nhận điều này:

“Dịch giả muốn được gắn kết nhiều hơn nữa với số phận một cuốn sách. Thế nhưng đó chính là bậc thềm mà các nhà xuất bản không muốn bước qua.[16]” Ông cam đoan giữa dịch giả và nhà xuất bản hiếm khi có xung đột và nếu có thì chủ yếu liên quan đến tỷ lệ phần trăm, trung bình là 1%. Để phần lợi nhuận này không chỉ là một ý niệm, Hiệp hội Dịch giả Văn học Pháp (ATLF) yêu cầu dịch giả phải được hưởng tỷ lệ 2% như nhau. Mattern trả lời về vấn đề này:

“Việc này là không thể khi ta biết rằng các tác giả như Maria Vargas Llosa hay Philip Roth đã nhận 13% hoặc 14% rồi; thù lao trả dần cho dịch giả được tính toán dựa trên đơn giá tính theo trang và tổng số trang[17].”

Ta có thể hình dung mọi chuyện có khả năng đi theo hướng khác, các dịch giả rất hiếm khi nhận được khoản tiền tác quyền bổ sung ngoài số tiền thù lao trả dần. Chẳng hạn trường hợp của nhà Đức học Bernard Lortholary, người đã có thể được hưởng lợi từ thành công vang dội của Mùi hương của Patrick Süskind và Người đọc của Bernhard Schlink, hay trường hợp của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ, văn chương và văn minh Anh như Yvonne và Maurice Couturier, những người từng có thể chung sức tạo nên số phận nổi tiếng của các tiểu thuyết của David Lodge, thêm nữa, cả ba đều là những dịch giả có tiếng. Tuy nhiên, rõ ràng là với phần lớn dịch giả văn học, việc hưởng lợi nhuận từ doanh số bán sách là chuyện khả thi trong tương lai. Thù lao cuối cùng dịch giả nhận được hiếm khi nào vượt quá số tiền thỏa thuận ban đầu – hơn nữa, giả sử tự thân dịch giả giúp doanh thu bán sách tăng lên thì việc này cũng không thường xảy ra, bất chấp những hứa hẹn có trong hợp đồng.

Việc dịch tiểu luận và các sách khoa học nhân văn cũng tương tự:

Éric Vigne, vẫn là nhà Gallimard, khẳng định: “Rất ít dịch giả vượt qua số tiền tác quyền ban đầu, nghĩa là họ chỉ nhận được 2% lợi nhuận cho đến khi thù lao được thanh toán hết, rồi sau đó là 0,5%; đó là lý do tôi trả giá cao cho họ, từ 22 đến 26 euro một trang, không dựa trên việc ngôn ngữ đó có hiếm hay không mà dựa trên độ khó của văn bản[18].”

Tới giai đoạn này của phần phỏng vấn một nhân viên xuất bản, dù người đó là biên tập viên hay chủ nhà xuất bản, và dù người đó làm cho nhà xuất bản nào, người làm khảo sát cũng cảm nhận rõ rằng mình vừa vượt qua một giới hạn và một mốc không thể quay đầu. Lời than của một nữ dịch giả như dội lại tâm trí anh ta:

“Thật không thể chấp nhận được khi nghe các nhà xuất bản nói rằng họ phải tốn quá nhiều tiền cho các dịch giả[19].”

Tuy nhiên, trong số đó, ta cũng nghe thấy một tiếng chuông khác, vang lên thanh âm của tài năng:

“Lựa chọn dịch giả luôn là việc rủi ro. Nếu họ dịch tốt, thù lao của họ không bao giờ chỉ ở mức khá[20].”

Nhà xuất bản và dịch giả không phải lúc nào cũng xung đột ngay khi dính đến tiền bạc. Brice Matthieussent là một trong những dịch giả nói rằng mình thấy đồng cảm với nhà xuất bản mà ông làm việc cùng, thậm chí còn cảm thông với các vấn đề của họ, đặc biệt là vấn đề kinh tế; và còn đồng cảm hơn nữa khi giữa họ có mối quan hệ bạn bè hoặc chuyên môn, ví dụ như điều hành một tủ sách. Dịch giả có thể sẽ muốn nhận thù lao thấp hơn khi tác giả cuốn sách có lối viết dễ dịch sát, ví dụ Charles Bukowski, và yêu cầu thù lao cao hơn nếu gặp phải một tác giả có tư duy và văn phong phức tạp hơn, ví dụ Thomas Pynchon hay Robert Coover[21].

Về phần mình, Dominique Autrand, giám đốc sách văn học của nhà Albin Michel, phân ra nhiều loại dịch giả khác nhau: những người trả 50 trang dịch một tháng và những người trả tới 200 trang; những người dịch hội thoại tốt và những người dịch văn miêu tả trơn tru; những người yêu thích văn chương thuần túy và những người biết cách tiếp cận với độc giả đại chúng; những người muốn có chất lượng văn bản tốt và những người khác. Giá dịch bà đưa ra: 20 đến 23 euro một trang 1500 ký tự, tuy nhiên khung giá dịch không được rộng lắm bởi dịch giả tiếng Trung hoặc tiếng Nhật nhận được 24 euro trong khi tiếng Anh là 23 euro; cũng như 3% tác quyền cho đến khi nhận đủ khoản thù lao trả dần, cao hơn 1%. Với một cuốn sách 300 đến 400 trang, dịch giả có hy vọng nhận được thêm nếu doanh số bán đạt khoảng 18.000 bản[22].

Điều chắc chắn duy nhất: ba rem giá trung bình, nhờ CNL mà được xác định lại, tăng từ 21 lên 21,5 euro một trang. Pháp vẫn là nước đứng đầu toàn châu Âu về chỉ số này, từ đó ta có thể hình dung được thân phận chung của dịch giả trên khắp Lục địa già.

Tại các nước láng giềng của Pháp

Dịch giả trên khắp châu Âu được coi như làm một nghề tự do phát triển trong nền kinh tế thị trường, phần còn lại chỉ là… văn chương. Không có gì ngạc nhiên khi sách truyện ở đây cũng được coi là một sản phẩm như bao sản phẩm khác. Hãy cùng điểm qua một vài trường hợp đặc biệt.

Tại Tây Ban Nha, theo một khảo sát xã hội học[23], tình hình còn tệ hơn ở Pháp, mặc dù khảo sát đó được tiến hành cách đây vài năm và kể từ đó đến nay hoàn cảnh chung cũng có đôi chút cải thiện. Dường như dịch giả ở Tây Ban Nha vẫn luôn bị bóc lột nếu nhìn vào tình trạng bấp bênh cực độ của họ. Toàn bộ, hoặc gần như cả ngành xuất bản nằm trong tay các tập đoàn lớn, cộng thêm tình trạng nữ giới hóa nghề dịch. Chưa kể giá dịch trung bình chỉ rơi vào khoảng 9 euro một trang 2200 ký tự, tình trạng thiếu văn bản giải trình và thông tin về việc nhượng quyền cho bên thứ ba, vấn đề phổ cập công cụ đếm ký tự trên máy tính… Tất cả những điều trên dẫn đến kết luận “dịch là một nghề vô cùng vất vả, thậm chí là không thể sống nổi[24]”. Anna Casassas, một trong những dịch giả nữ toàn thời gian hiếm hoi ở vùng Catalunya, dịch từ tiếng Pháp và Ý sang tiếng Tây Ban Nha, nhận thấy rằng mọi thứ đều phải thông qua khách hàng; dịch giả ở đây bị chế ngự đầy nhục nhã, dẫu vậy điều này cũng không ngăn được nhà xuất bản bày tỏ tự hào trước công việc của họ:

“Không có lương tối thiểu, mỗi dịch giả phải tự xoay xở. Có lúc dịch giả có thể nhận được một cuốn sách được trả giá cao, rồi lúc khác lại nhận một cuốn sách bị trả thấp đến hèn mạt.[25]

Ở Anh, người ta dịch rất ít, hay chính xác là ở đây người ta dịch theo tỷ lệ của Mỹ, khoảng 3%. Một sự khốn khổ phản ánh tình hình chung của bức tranh xuất bản: siêu tập trung tư bản, ngừng điều tiết giá sách, các nhà sách độc lập dần biến mất. Theo Ros Schwartz, dịch giả dịch sách từ tiếng Pháp sang tiếng Anh và chủ tịch Liên hiệp các Hội Dịch thuật Văn học châu Âu (CEATL), thì:

“Có lẽ chỉ có hai hoặc ba dịch giả sống bằng nghề dịch văn học trên đất Anh.[26]

Hai hoặc ba ư? Những dịch giả khác sống bằng nghề dạy học, sửa bản in, dịch thương mại. Hiệp hội Dịch giả Anh đề xuất mức giá tối thiểu là 87 bảng Anh cho 1000 từ văn xuôi, 1 bảng Anh mỗi dòng thơ và tối thiểu 30 bảng Anh một bài thơ, một mức giá có thể chấp nhận. Tuy nhiên đề xuất này không mang lại kết quả và dịch giả vẫn rất khó có được đơn đặt hàng dịch. Thường thì vì ngay trong nhà xuất bản không có ai đọc được ngôn ngữ nước ngoài nên các nhà xuất bản dần không quan tâm tới tác phẩm nước ngoài, tới mức, nếu dịch giả không tự nguyện đề xuất, họ sẽ chẳng xuất bản cuốn sách nào từ các nước khác. Ấy vậy nhưng, không những lưu hành một bản dịch, vốn thường bị trả thù lao thấp đến thảm hại, đã khó, mà tác giả bản dịch lại chẳng mấy khi được tôn trọng. Thông thường, khi bản dịch nói trên được xuất bản ở Mỹ, bởi đã sẵn được tài trợ nhờ quan hệ đối tác với một nhà xuất bản Mỹ, nó sẽ bị thay đổi đến mức khó nhận ra, dẫu dịch giả có cất công yêu cầu ghi các hàng rào pháp lý vào hợp đồng của mình. Dẫu sao, hợp đồng vẫn có thể bảo vệ dịch giả khỏi bị lạm dụng tài chính, nhưng lại không bao giờ bảo vệ được họ khỏi bị lạm dụng tinh thần hay đạo đức nghề nghiệp.

Ở Ý, tình hình dịch giả cũng không khá khẩm hơn. Năm 2006, trung bình một dịch giả kiếm được 10 euro cho mỗi trang 2000 ký tự. Những dịch giả nổi tiếng nhất, dù chẳng có mấy người, thì có thể nhận đến 16 euro mỗi trang, nhưng lại không được hưởng phần trăm doanh thu. Một tình huống từng đẩy Daniel Pennac, tác giả best-seller thuộc diện đầu bảng, đi đến chỗ nhượng lại một phần bản quyền của mình sang phía bên kia dãy Alpes cho dịch giả dịch sách của mình là Yasmina Mélaouah[27]. Ý tưởng này của nhà văn đáng để ta nán lại xem xét bởi, vì quá ngạc nhiên khi thấy dịch giả ở châu Âu chẳng mấy quan tâm tới thành công của một cuốn sách, ông đã mở rộng biện pháp, ngoài Ý thì còn sang cả Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Anh và Đức. Với tư cách là quan hệ cá nhân giữa ông và dịch giả, Pennac dành cho họ 10% lợi nhuận có liên quan đến việc nhượng quyền, như đã quy định trong điều khoản đặc biệt của hợp đồng[28]. Mức giá này vẫn quá bèo bọt với Yasmina Mélaouah và đồng nghiệp. 10 euro một trang 2000 ký tự! Đó là vào năm 2007. Tình hình đã có chút cải thiện kể từ đó nếu xét đến các khung giá được công bố bởi website chuyên ngành Biblit, Idee e risorse per traduttori Letterari: 12,88 euro cho một trang dịch từ tiếng Anh, 14,50 euro cho một trang dịch từ tiếng Pháp.

Ở Đức, tình hình cũng không hề sáng sủa. Mức giá trung bình mỗi trang luôn chững lại ở khoảng từ 13,3 đến 17,5 euro[29] hoặc 18 euro tùy theo ngôn ngữ nguồn. Các nhà xuất bản đã cố thử áp dụng một hợp đồng mẫu có tên “hợp đồng Munich”, theo đó lợi nhuận trên doanh thu mà dịch giả được nhận sẽ giảm dần theo mức độ thành công của tác phẩm, từ 3% xuống còn 0,25% nếu sách bán được từ 1000 bản lên 100.000 bản. Tuy nhiên, sau nhiều lần khiếu nại, đã xuất hiện vô số phán quyết của tòa phản đối cách diễn luật này, một vài phán quyết trong số đó vẫn đang chờ phúc thẩm; có vẻ như điều duy nhất đạt được là cấp cho dịch giả 25% các quyền phái sinh[30]. Dẫu vậy, bước tiến triển này có vẻ chẳng ăn thua gì khi xem xét mức thu nhập của các hộ gia đình và giá sách đang trên đà tăng lên. Theo Hiệp hội Dịch giả Văn học Đức (VdÜ), những thành viên bận rộn và có nhiều nhu cầu nhất kiếm được từ 13.000 đến 14.000 euro mỗi năm[31].

Về phần mình, Hà Lan được coi là đất nước nơi dịch thuật “sống khỏe” nhất. Đúng là vậy nếu xét số lượng sách dịch, sự năng động của các hiệp hội và giới chuyên môn, các khoản trợ cấp được trao bởi một tổ chức liên quan, và thù lao dịch: trung bình từ 17 đến 21 euro cho một trang 1800 ký tự, lợi nhuận 2% từ 5000 bản, 50% quyền thứ sinh. Tuy nhiên, những thành quả này đều đang bị tạm ngưng do trợ cấp từ châu Âu giảm, chương trình Cultura khởi động năm 2007 đã phải kết thúc vào năm 2013. Hơn nữa, tại đất nước này, nơi khoảng 30% số sách là sách dịch, và khoảng 70% sách dịch là sách văn học, ta có thể nhận thấy một chế độ hai cấp: các dịch giả chất lượng cao, những người uy tín nhất, không bao giờ thiếu đơn đặt hàng dịch, và chỉ dịch thể loại hư cấu, có thể sống tốt nhờ nhận trợ cấp từ Quỹ Nhà nước; và những dịch giả khác, đông đảo hơn nhiều, thường dịch thể loại phi hư cấu, khi cần cũng chẳng được hỗ trợ là mấy. Nhóm dịch giả đầu tiên nhận được mọi thứ tốt nhất, những người còn lại chỉ nhận được phần thừa.

Theo sáng kiến của CEATL, một cuộc khảo sát tuyệt vời ở quy mô lớn đã được thực hiện vào năm 2006 tại 23 quốc gia châu Âu về việc đối chiếu thu nhập giữa các dịch giả, khảo sát này được công bố năm 2007. Những người thực hiện khảo sát, Holger Fock, Martin de Haan và Alena Lhotova, thừa nhận số liệu họ thu được đúng là có bấp bênh bởi tình hình kinh tế, thuế và xã hội luôn biến động, điều khiến công việc so sánh cũng khó chính xác hơn. Vả lại, thù lao trả theo trang sẽ chỉ thể hiện chỉ số chuẩn với điều kiện ta không coi đó là chỉ số độc nhất và có tính đến các hệ thống trợ cấp hiện hành ở Hà Lan hoặc các nước Bắc Âu. Tuy nhiên! Báo cáo kết luận bằng giọng điệu bi quan, nhấn mạnh việc sống đúng bằng nghề dịch là điều bất khả thi trong tình hình thị trường hiện nay[32].

Tệ hơn, ở một vài nước, như ta đã thấy, Ý, Anh, Tây Ban Nha, làm nghề dịch không mang lại mấy điều tốt đẹp. Ở các nước này, dịch giả bị vắt kiệt và không thể chủ động từ chối đơn dịch thương mại, đơn dịch giá quá thấp, bản thảo sai lỗi quá nhiều hay dịch mà không có hợp đồng. Bản dịch các văn bản của Ủy ban Luật pháp Quốc tế được trả cao gấp sáu lần so với một cuốn tiểu thuyết của Günter Grass. Sinh năm 1934, José Luis Lopez Munoz, người từng dịch Faulkner, Scott Fitzgerald, Joyce Carol Oates sang tiếng Tây Ban Nha, mang quan điểm của những người đi trước. Ông chỉ yêu cầu tôn trọng Luật Sở hữu trí tuệ, thứ mà các nhà xuất bản thường xuyên vi phạm[33], và cũng không quên nói thêm:

“Ai cũng phàn nàn nhưng chuyện sẽ khác đi khi độc giả phản đối chất lượng bản dịch.”

Vậy nên có thể nói, ở các nước ngoài nước Pháp, tình hình còn tồi tệ hơn. Mặc dù điều này cũng chẳng an ủi được thêm chút nào. Ta có thể thấy, để đạt được vị thế như hiện nay, các dịch giả Pháp đã phải đấu tranh thế nào trong suốt nhiều năm trời, với tinh thần bền bỉ và đoàn kết càng được củng cố phát triển hơn nhờ hành động tập thể. Và ta cũng hiểu ra rằng họ rất muốn duy trì điều đó, tức là không ngừng tiến lên, không ngừng cải thiện, bởi khi ta chững lại trong một xã hội nơi mọi thứ đều phát triển thì chính ta lại đang thụt lùi.

Phạm Phương Hiền dịch

 

[1] Trong Bức thư thứ tư và các bài viết khác của Ossip Mandelstam, do André Markowicz, dịch từ tiếng Nga, Christian Bourgois, 1993. (Mọi chú thích không lưu ý gì thêm đều là của tác giả.)

[2] Theo một thành viên của ban “Văn học nước ngoài” tại CNL, ngày 22 tháng Mười năm 2009.

[3] Phỏng vấn Sylvie Cohen, chuyên gia ngôn ngữ Hebrew, ngày 3 tháng Ba năm 2009.

[4] Phỏng vấn Hélène Henry, ngày 1 tháng Mười hai năm 2009.

[5] Bài tham luận của Bernard Hoepffner, viện Charles-V, ngày 13 tháng Mười năm 2009.

[6] Phỏng vấn Christophe Claro, ngày 3 tháng Hai năm 2010.

[7] Phỏng vấn Jean-Yves Masson, ngày 20 tháng Một năm 2010.

[8] Phỏng vấn Alexandra Lefebvre, ngày 29 tháng Ba năm 2009.

[9] Phỏng vấn Françoise du Sorbier, ngày 17 tháng Mười một năm 2009.

[10] Như trên.

[11] Buổi họp của ban “Văn học nước ngoài” tại CNL ngày 22 tháng Mười năm 2009.

[12] Phỏng vấn với François Rey, ngày 19 tháng Mười một năm 2009.

[13] Bài tham luận của Bernard Hoepffner, ngày 19 tháng Mười một năm 2009.

[14] Phỏng vấn Jean-Yves Masson, ngày 20 tháng Một năm 2010.

[15] Phỏng vấn Michel Volkovitch, ngày 14 tháng Chín năm 2009.

[16] Phỏng vấn Jean Mattern, ngày 8 tháng Tư năm 2009.

[17] Phỏng vấn Jean Mattern, ngày 8 tháng Tư năm 2009.

[18] Phỏng vấn Éric Vigne, tháng Sáu năm 2009.

[19] Tham luận tại viện Charles V, ngày 29 tháng Chín năm 2009.

[20] Phỏng vấn Brice Matthieussent, ngày 13 tháng Giêng năm 2010.

[21] Phỏng vấn Brice Matthieussent, ngày 13 tháng Giêng năm 2010.

[22] Diễn văn của Dominique Autrand, tại viện Charles V, ngày 6 tháng Mười năm 2009.

[23] www.ceatl.eu/situation-actuelle/conditions-de-travail/

[24] Isabelle Delaye, “Dịch sang tiếng Tây Ban Nha” trong tạp chí TransLittérature, số 26, mùa đông 2003-2004.

[25] Anna Casassas, “Tọa đàm ATLF: tình hình dịch giả tại châu Âu” trong Phiên họp thứ hai mươi tư về dịch văn học (Arles 2007), Actes Sud, 2008.

[26] Ros Schwartz, tọa đàm ATLF: “Tình hình dịch giả tại châu Âu” trong Phiên họp thứ hai mươi tư về dịch văn học (Arles 2007), Actes Sud, 2008.

[27] Françoise Brun, “Nước Ý và các dịch giả” trong tạp chí TransLittérature, số 30, mùa đông 2006.

[28] Phỏng vấn tác giả, ngày 31 tháng Mười hai năm 2010.

[29] Báo cáo của đại hội đồng CEATL tại Barcelona năm 2005, được soạn bởi Anne Damour trong tạp chí TransLittérature, số 30, mùa đông 2006.

[30] Holger Fock, “Tọa đàm ATLF: tình hình dịch giả tại châu Âu” trong Phiên họp thứ hai mươi tư về dịch văn học (Arles 2007), Actes Sud, 2008.

[31] Kristen Allen, “Liệu đây có phải thời đại tồi tệ nhất của các dịch giả văn học tại Đức?” trong tạp chí The Local, Berlin, ngày 10 tháng Ba năm 2010.

[32] Martin de Haan, “Tọa đàm ATLF: tình hình dịch giả tại châu Âu” trong Phiên họp thứ hai mươi tư về dịch văn học (Arles 2007), Actes Sud, 2008.

[33] Javier Rodriguez Marcos, “Los traductores levantan la voz” trong El Pais, 6-6-2009.

Chương VIII: Về sự công nhận

 

Tôi” là từ mở đầu cho tác phẩm Vengeance du traducteur [Sự báo thù của dịch giả], P.O.L xuất bản năm 2009, cuốn tiểu thuyết đầu tay được chọn tên rất khéo của Brice Matthieussent, trong đó đề cập đến hơn 200 cuốn sách ông dịch từ tiếng Anh. Roland Barthes coi mọi dịch giả đều là một kẻ bất lực ngôn ngữ khi động đến từ “tôi”. Chẳng phải cũng theo cách không mấy khác như vậy mà nhà Đức học Georges-Arthur Goldschmidt từng nhắc đến “phong cách viết cá nhân của tôi và những ý đồ dịch thuật của tôi[1]” đó sao?

Các nghiên cứu về dịch thuật và mối bận tâm của các chuyên gia, như có thể thấy qua vô số các hội thảo và họp hành ở nước ngoài, đã chuyển từ lo ngại về chất lượng bản dịch sang vai trò của các dịch giả trong xã hội. Có thể thấy việc quan niệm lại bản dịch là một hình thức sáng tạo văn học đã trở thành xu hướng chung gần đây[2].

Cả nhà văn và dịch giả của họ đều là tác giả. Khác biệt lớn ấy là khi viết, nhà văn không biết mình sẽ đi đến đâu, trong khi dịch giả phải đối mặt với một đối tượng đã hoàn thành. Ở Pháp, trái ngược với sự thống trị của “copyright” như ở các nước Anh-Mỹ, chế độ tác quyền cho phép dịch giả thực hiện quyền nhân thân thực sự đối với văn bản mang tên họ. Về mặt luật pháp, bản dịch được coi là một tác phẩm nghệ thuật trọn vẹn và được bảo hộ như một tác phẩm nghệ thuật trọn vẹn, nhưng lại được khai thác như một tác phẩm phái sinh. Theo Guillaume Villeneuve[3]:

“Luật của Pháp công nhận dịch giả có tư cách tác giả trọn vẹn. Do đó, quyền nhân thân của dịch giả (tư cách tác giả với tác phẩm của mình, được hưởng sự tôn trọng dành cho tư cách tác giả, nghĩa vụ công bố tác phẩm và có thể cả quyền rút lại tác phẩm) là không thể chuyển nhượng, không thể tước bỏ và phải được thực hiện đầy đủ.”

Dịch giả vì thế được hưởng quyền tư cách tác giả. Dịch giả tạo ra tác phẩm dịch.

Hệ quả là, các dịch giả mong muốn vai trò của mình trong cơ chế xuất bản được công nhận nhiều hơn. Họ là một mắt xích thiết yếu không chỉ bởi họ dịch cho công chúng mà bởi trên hết, họ khiến cho các tác phẩm được biết đến và giới thiệu tác giả với các nhà xuất bản. Mong muốn được công nhận của họ hướng đến ba giới kể trên, thêm vào đó là cả giới của chính họ.

Được công nhận bởi tác giả

Trước hết phải kể đến sự công nhận mà tác giả dành cho dịch giả. Sự công nhận này hoàn toàn không kém thỏa đáng chút nào. Có những cặp đôi tác giả-dịch giả thực sự được xây dựng dựa trên sự trung thành không hề rạn nứt từ cả hai phía, chẳng hạn Bernard Comment và Antonio Tabucchi hay Dominique Nédellec và Gonçalo Tavares. Tổng biên tập Dominique Bourgois từng chứng kiến những đòi hỏi khắt khe của nhà văn đa ngôn ngữ António Lobo Antunes, người không bao giờ hài lòng với các dịch giả của mình, song rốt cuộc cũng thỏa nguyện khi được bà giới thiệu với Dominique Nedellec. Susan Sontag cũng vậy, bà đôi co từng chữ một nhưng cũng biết lắng nghe lý lẽ[4].

Nhà văn người Ý Sandro Veronesi thì còn hơn cả thế. Khi biết dịch giả người Pháp của mình là Dominique Vittoz không sẵn sàng dịch, ông đã yêu cầu Grasset lùi ngày phát hành cuốn sách tiếp theo của ông những một năm. Cuốn sách Caos Calmo/Chaos calme [Hỗn mang bình yên] “của họ” đã giành giải Cévennes năm 2009 cho tiểu thuyết châu Âu – trong đó 20.000 euro cho nhà văn, 5000 euro cho dịch giả. Song rốt cuộc, vì không thể trì hoãn thêm được nữa việc xuất bản tiểu thuyết tiếp theo, XY, Grasset đã bỏ qua mong muốn của tác giả và giao bản thảo cho một dịch giả khác.

Tiểu thuyết gia người Anh Jonathan Coe, người từng thú nhận số lượng sách ông bán được ở Pháp và Ý nhiều gấp bốn lần so với ở chính quê hương mình, lại tìm cách thích ứng với hoàn cảnh này; ông ít chơi chữ hơn so với thuở ban đầu từ khi phát hiện ra trong ấn bản tiếng Bồ Đào Nha của cuốn What a carve up! rất nhiều lần xuất hiện cùng một dòng ghi chú như sau ở cuối trang: “Câu đùa này khó có thể dịch sang tiếng Bồ Đào Nha.”[5]

Thực tế là nhờ thư điện tử, các nhà văn làm việc với dịch giả ngày càng thường xuyên hơn, mà đôi khi không cần phải gặp mặt. Nhưng thắng thế hơn cả vẫn là dạng quan hệ quen biết mật thiết đặc biệt khi tác giả lo bản thân không làm chủ được ngôn ngữ dịch và tìm cách giải quyết nỗi hoang mang trong mình bằng một điều khoản kiểm soát. Các nhà xuất bản sẽ càng khó khăn hơn trong việc đưa một dịch giả vào danh sách đen khi dịch giả này vì có quan hệ cá nhân với nhà văn mà được nhà văn chọn để ký hợp đồng dịch.

Được công nhận bởi công chúng

ATLAS (Hiệp hội Thúc đẩy Dịch thuật Văn học) đóng vai trò nhất định trong việc tìm kiếm sự công nhận. Đừng quên rằng hiệp hội này ban đầu được tạo ra với mục đích cung cấp một “khu vực hữu hình” cho ATLF[6] (Hiệp hội Pháp về Dịch thuật Văn học Pháp). Công chúng rõ ràng rất quan tâm đến những vấn đề này, bằng chứng là tại Hội thảo Dịch thuật Văn học ở Arles, nơi một tác giả đối diện các dịch giả của mình để cùng “bàn chuyên môn”, khán phòng không còn một chỗ trống.

Các hội sách, các buổi giao lưu và các liên hoan khác dành cho văn học nước ngoài trên khắp cả nước, vài chục trong số đó được hỗ trợ bởi Trung tâm Sách Quốc gia Pháp, cũng mở cửa chào đón các dịch giả. Có thể thường xuyên thấy dịch giả đi cùng tác giả khách mời vẫn được họ hỗ trợ trong nghiệp viết còn trong dịp này thì được họ tháp tùng như phiên dịch riêng theo đúng nghĩa đen của từ. Chẳng hạn liên hoan America diễn ra hai năm một lần ở Vincennes đã lờ đi các dịch giả suốt một thời gian dài – trong trường hợp này đúng là đáng trách, – cho đến khi ATLF khiếu nại với ban tổ chức và lập tức được đề nghị trở thành đối tác phụ trách các workshop dịch thuật trong suốt sự kiện. Có lẽ chẳng có gì là quá viển vông khi yêu cầu có tính hệ thống các tọa đàm về dịch thuật phải được tổ chức tại các liên hoan mà ở đó văn chương dù sao cũng có phần mà điều này lại chưa được để ý tới.

Một dấu hiệu khác cho thấy sự quan tâm của độc giả đối với các vấn đề dịch thuật là sự gia tăng các bình luận trên blog La République des livres [Cộng hòa sách] bất cứ khi nào các vấn đề này được đề cập. Trong số tất cả các bài đăng trên mạng trong vòng sáu năm và ở tất cả các chủ đề, chủ đề gây ra nhiều bình luận nhất, thậm chí nhiều hơn cả những bài bút chiến về sách của Jonathan Littell hay Michel Houellebecq, là bài phê bình tiểu luận tự truyện của nhà Đức học Georges-Arthur Goldschmidt, Un enfant aux cheveux gris [Đứa trẻ tóc hoa râm], cuốn sách bao gồm các bài phỏng vấn được thực hiện bởi François Dufay quá cố và CNRS xuất bản năm 2007: 1065 bình luận được đăng tải trong khi một bài đăng trung bình thường chỉ đạt 250 bình luận![7]

Nhưng trào lưu này cũng ảnh hưởng đến báo viết khi phóng sự văn học giao thoa với phê bình. Đôi khi, mục “Sách” trên một nhật báo hay một tuần san cũng nhắc đến các dịch giả để chúc mừng tác phẩm này hay tác phẩm kia thành công, bản dịch này hay bản dịch kia sáng tạo, hay tranh luận gì đó về cách diễn giải. Chính bằng cách ấy mà trong khi chờ cơ hội bước ra ánh sáng, nghề dịch từng bước thoát khỏi cảnh lén lút mà từ thuở xưa nó đã bị đày vào đó.

Được công nhận bởi các dịch giả khác

Nghề biên dịch là một hoạt động đơn độc. Dịch giả làm việc tại nhà và phải tự mình sắp xếp. Họ thực sự không có người đối thoại: nhà xuất bản thường đặt họ vào một thế đối đầu nào đó, và thường là thiếu cái nhìn của nhà phê bình, hoặc có thì cũng hời hợt. Tình cảnh đơn độc ấy đôi khi rất nặng nề, dẫu đã có các hiệp hội như ATLF và SFT (Hội Biên dịch Pháp) cho phép họ chấm dứt tình cảnh đó.

Phần lớn các dịch giả thời vụ đều là giáo viên, vì vậy vẫn còn đó cuộc đối kháng xưa cũ giữa các dịch giả thuộc AGESSA (Tổ chức Quản lý An sinh Xã hội của Tác giả) và các dịch giả ở trường đại học. Và ta không biết điều gì có thể làm giảm tình trạng này ngoại trừ sự xuất hiện của một thế hệ dịch giả chuyên nghiệp mới xuất phát từ cùng một tiêu chuẩn. Tùy thuộc tính cách, hoàn cảnh và vận may mỗi người gặp trong công việc khác nhau mà khoảng cách giữa hai đối tượng này là lớn hay nhỏ.

Tuy nhiên, đôi khi họ lại đứng cùng phe để chống lại những nhà văn lấy sự nổi tiếng của mình làm cớ để áp đặt bản dịch. Cuộc tranh cãi này đã xưa cũ, quả vậy, dẫu đúng là không phải ai cũng có tài như Claudel khi làm chủ được Oresteia hay Gide khi lăn xả vào các tác phẩm của Shakespeare, Goethe, Pushkin, Conrad và Tagore, để tái hiện chúng qua tiếng Pháp. Chẳng cần gì nhiều nhặn cũng có thể thổi bùng trở lại ngọn lửa xung đột. Không chắc nữ tiểu thuyết gia Julie Wolkenstein, cũng là giảng viên văn học so sánh của Đại học Caen kiêm tác giả một luận án về Henry James, có lý hay không khi đưa ra ghi chú như sau ở cuối bản dịch của mình tác phẩm Gatsby của F. Scott Fitzgerald, POL xuất bản năm 2011, sau các bản dịch của Victor Liona năm 1945 và Jacques Tournier năm 1976:

“ ‘Only Gatsby’: tôi chưa bao giờ dịch bất cứ cuốn tiểu thuyết nào khác, và có lẽ sẽ không bao giờ dịch thêm cuốn nữa. Sản phẩm trên đây là kết quả của một cuộc gặp gỡ, một tình yêu có một không hai với tác phẩm này.

Nhưng trong số các dịch giả thời vụ, chắc hẳn phải có vị trí đặc biệt cho những người được chính tác giả đề nghị. Họ đồng ý làm việc độc quyền cho tác giả vì tình bạn và sự ngưỡng mộ, công việc chính của họ cho phép họ có được sự xa xỉ này. Đây chính là trường hợp nhà tài chính Khaled Osman, người dịch cho Seuil các tiểu thuyết của tác giả người Ai Cập Gamal Ghitany hay trường hợp Elias Sanbar, Đại sứ Palestine tại UNESCO, người dịch cho Actes Sud các tác phẩm của nhà thơ Palestine Mahmoud Darwich, và nhà thơ này, theo cùng một logic, lại được dịch sang tiếng Anh bởi một bác sĩ phẫu thuật.

Có vẻ như, dẫu vẫn còn tiềm ẩn, cuộc xung đột xưa cũ này cũng đã giảm nhiệt nhờ sự chuyên nghiệp hóa. Mặc dù vậy, đối kháng dường như vẫn diễn ra không khoan nhượng, vì ngoài những yếu tố như đố kỵ hay ghen ghét, nó còn bắt nguồn từ chênh lệch xã hội giữa những người thành công trong học thuật và những người thất bại. Nhưng qua đó nên hiểu mọi chuyện thế nào? Nên hiểu rằng thiên hướng của họ yếu đến mức chấp thuận làm nghề chỉ vì không còn lựa chọn nào khác hoặc vì không có nghề nào tốt hơn? Hay nên hiểu rằng ngày mà bản dịch các tác phẩm kinh điển nước ngoài nổi tiếng trong tủ sách Pléiade không còn dành riêng cho giới học thuật, đặc biệt là giới văn sĩ, các dịch giả sẽ có lý do chính đáng để coi đó như một dấu hiệu mạnh mẽ và sự khởi đầu cho một thay đổi?

Chưa kể tranh chấp không phải lúc nào cũng chỉ có hai phe. François Maspero có lẽ ở phe thứ ba, phe của những người không điển hình, có khuynh hướng kích động hai phe còn lại lên cơn cuồng nộ. Sau khi kết thúc sự nghiệp xuất bản, ông trở thành tác giả và dịch giả. Với hơn bảy mươi bản dịch, chủ yếu từ tiếng Tây Ban Nha, trong đó có các tác phẩm của Eduardo Mendoza, Arturo Perez-Reverte, Augusto Roa Bastos, Luis Sepulveda, song cũng có cả một số lượng không đáng kể các tác phẩm dịch từ tiếng Anh và tiếng Ý, các ngôn ngữ ông học được trong quá trình làm việc, trên đường phố và qua sách vở, có thể nói hoạt động này chính là nghề của ông. Pierre-Jean Balzan, biên tập viên người Lyon của nhà xuất bản La Fosse aux Ours, người đã viết một bài báo về ông từ góc độ này[8], nhớ lại rằng không có gì khiến ông bực mình hơn khái niệm dịch giả chỉ là “người chở đò”, được dùng vô tội vạ khắp nơi. Maspero được giới thiệu như một nghệ nhân tận tâm lo sao cho công việc hoàn thành tốt, với công việc, chăm chỉ khi cần thiết, toàn tâm toàn ý cho tác phẩm và tác giả. Trong Les abeilles et la guêpe [Loài ong và ong vò vẽ], Seuil 2002, chính ông đã viết:

“Dịch thuật không phải một ngành khoa học, mà chỉ là một kiến thức hay đúng hơn là một kỹ năng mà ở đó, bất chấp các nguyên tắc, sự bấp bênh vẫn hết sức đáng kể, và đây chính là nơi tính nhạy cảm chiến thắng.

Ông nói mình dịch cho vui, luôn tỏ ra khiêm nhường trước tác phẩm. Ông coi dịch thuật không phải một hành vi sáng tạo mà là một hành vi “tái tạo và giải trí”. Đây chính là lý do khiến cụm từ “người đưa đò” nghe không trôi.

Maspero không phải người duy nhất khó chịu với khái niệm trên. Nó cũng chọc giận Claro không kém, Claro cười nhạo nó bởi nó bôi nhọ dịch giả với mấy cái mác như kẻ vĩnh viễn thất sủng, kẻ đếm chữ ăn tiền, kẻ hay kêu ca, rên rỉ, kẻ bị lãng quên và bị gạt ra rìa:

“Người đưa đò: người ta vẫn nói vậy suốt vài thập kỷ nay, ngay cả khi hành trang của họ đầy những thỏa hiệp và lý do để phình lên.”

Và Claro tự hỏi “Dịch giả Đệ nhất”, gần với Thánh Christophe hơn là Thánh Jérôme, thì có thể là “người đưa đò” ở điểm nào:

“Tay Narcisse khập khiễng ấy, tay Virgile cà lăm ấy, tay Charon sở hữu những lá thư giới thiệu mập mờ ấy, kẻ chuyên chở ngôn ngữ ấy mà ta gần như chẳng bao giờ gặp, hiếm khi nghe thấy tiếng, nhưng lời thaaaaan lúc nào cũng lại bật ra từ giữa mồ mả những kẻ đau khổ bị tước đoạt, tay ‘nạn nhân’ của văn chương ấy, kẻ không được thấu hiểu trong các giải thưởng lớn ấy, kẻ cùng khổ giữa rừng truyền thông ấy, kẻ bị trả lương thậm tệ ấy, kẻ viết lách phó thường dân ấy, chắc chắn không phải – nào, cứ nói toẹt ra đi, dẫu anh ta có sắp được thánh hóa và có khả năng tử vì đạo đến nơi – không phải người đưa đò tinh tế bị coi thường (như anh ta muốn mình được ‘nhìn nhận’ cho đúng) mà thường thì, và thường hơn bao giờ hết, anh ta chính là một kẻ GIẢ MẠO CHẾT TIỆT: phải! một kẻ lừa bịp khốn kiếp, một kẻ lười biếng rửng mỡ (dẫu thường thảm hại), một kẻ quỷ ám, một kẻ làm phép[9].”

Nên nhớ nhà văn người Israel Aharon Appelfeld không giới thiệu Valérie Zénatti là dịch giả của mình, mà hoa mỹ hơn, là “giọng tôi bằng tiếng Pháp”.

Dịch giả không phải người đưa đò, không phải kẻ đầy tớ, cũng không phải kẻ “làm lu mờ”, mà là đồng tác giả, có quyền đòi hỏi được hữu hình ở mức độ nào đấy. Khi rũ bỏ được ảo ảnh về tính trong suốt, rốt cuộc, dịch giả cũng có thể nhận lấy thực tế của sự viết lách, không hơn không kém. Với thứ chứa đựng trong hành trang của mình là “trách nhiệm xã hội”, như nhà Đức học Jean-Pierre Lefebvre vẫn nói, đồng thời nhớ một điều rằng, nếu dịch giả nhầm thì cũng không ai buồn đi kiểm chứng bản gốc, kể cả các nhà phê bình chuyên môn[10].

Nếu muốn được công nhận như một tác giả trọn vẹn, hoặc ít nhất như một đồng tác giả, dịch giả cũng phải chịu các ràng buộc và trách nhiệm đi theo. Ta cũng biết, trong số những người nhận đơn đặt hàng dịch dù đã quá tải, một số có thói quen cho thầu lại công việc của mình, thường là bằng cách chia việc cho cộng tác viên hoặc đồng nghiệp. Tuy nhiên, một tập hợp các ngòi bút sẽ khó mà chuyển tải được giọng điệu của một ngòi bút duy nhất. Kiểu sắp xếp này có thể thích hợp với một tài liệu thời sự không có tham vọng văn chương, nhưng không thể áp dụng cho một tác phẩm hư cấu.

Được công nhận bởi các nhà xuất bản

Dưới góc nhìn mà ta đang quan tâm ở đây, sẽ luôn có hai loại nhà xuất bản: những nhà xuất bản coi dịch giả như một tác giả, và những nhà xuất bản coi anh ta như bên cung cấp dịch vụ. Về phía các dịch giả, tham vọng lớn hơn nhiều. Nhiều người theo dõi cuốn sách từ đầu đến cuối, từ lúc tự khám phá, giới thiệu cho nhà xuất bản rồi dĩ nhiên nhận dịch, đến khi viết lời tựa. Họ thực sự đặt một chân trong cả hai công việc đó.

Một hình thức công nhận lý tưởng đang dần thành hình khi nhà xuất bản trao cho người dịch vai trò không chỉ là tác giả hoặc đồng tác giả mà còn là cộng tác viên biên tập. Đó là trường hợp dịch giả tiếng Thụy Điển Elena Balzamo. Tháng Ba 2011, theo yêu cầu của Stock, bà thực hiện tuyển tập tác phẩm được viết bởi mười bảy nhà văn Thụy Điển, kinh điển hoặc đương đại, và chính bà phải chọn dịch giả cho Masterclass và những truyện ngắn Thụy Điển khác, tác phẩm tập thể mà bà được ghi tên, không phải ở bìa 1 mà ở bìa 4 và trang bìa lót của sách.

Jean-Pierre Engelbach, cho đến mới đây còn là Giám đốc nhà xuất bản Sân khấu, thừa nhận: “Thường thì dịch giả là người gửi tác phẩm cho tôi[11].” Vì đôi khi dịch giả đóng vai trò săn đầu sách, nên ít nhất cũng nên ghi nhận sự hợp tác của anh ta. Chẳng phải là săn sách cũng là một nghề ở Mỹ sao? Nhưng đừng quá mơ mộng. Chỉ một số ít các dịch giả có tên tuổi lâu năm trên thị trường mới được các nhà xuất bản để mắt đến. Trong trường hợp thuận lợi nhất, họ được nhượng 1% tác quyền; còn trong trường hợp tệ nhất, họ phải giao tác phẩm cho một dịch giả khác, mà không có bất cứ khoản bồi thường nào, đương nhiên. Quy chế này được thương lượng theo từng trường hợp dựa trên một hợp đồng khá giống với hợp đồng của người điều hành một xê ri sách, dù công việc này lại được quy định trong mục “bên trung gian”.

Suốt nhiều năm qua, Bernard Hoepffner, một dịch giả vừa kỳ cựu vừa đam mê, đã cố gắng thu hút sự quan tâm của các nhà xuất bản Pháp đến cuốn The History of the World [Lịch sử thế giới] của Sir Walter Raleigh, nhưng cho đến nay vẫn vô ích. Ông khẳng định:

“Tôi chưa bao giờ nhận được 1% tiền giới thiệu mà nhà xuất bản đáng ra phải gửi cho người dịch[12].”

Về phần mình, nhà Slav học Hélène Henry, dịch giả thơ và sân khấu Nga, cũng là chủ tịch ATLAS, không còn ảo tưởng nữa:

“Giới thiệu tác phẩm ư, việc đó chưa bao giờ hiệu quả cả. Trước đây, người ta từ chối chúng tôi với cái cớ là không có độc giả cho sách đó. Giờ thì độc giả đã có nhưng các hãng đại diện lại chiếm đất mất rồi. Dịch giả phải đấu tranh để khẳng định mình mới là người tìm ra một tác phẩm của một nhà xuất bản nào đó[13]”.

Sở dĩ một số lượng nhất định tác giả và tác phẩm thuộc các ngôn ngữ Balkan được dịch sang tiếng Pháp là nhờ rất nhiều vào Maria Béjanovska, dịch giả gốc Macedonia, sinh ra ở Nam Tư cũ, sống ở Paris từ khoảng bốn mươi năm nay: West Aust [Tây Úc] của Božin Pavlovski, Golemata Voda [Nước lớn] của Živko Čingo, đặc biệt là Từ điển Khazar nổi tiếng của Milorad Pavić. Sau khi đã dịch sang tiếng Pháp khoảng ba mươi cuốn tiểu thuyết, tuyển tập thơ, kịch, truyện mà bản thân bà tự tìm ra trước khi giới thiệu cho các nhà xuất bản Pháp, điều mà hẳn là bà sẽ không thể làm được nếu không kiếm sống bằng nghề viết báo, bà kết luận bằng cách cam đoan rằng bà sẽ tiếp tục công cuộc tìm kiếm những gì thực sự khác lạ, dựa trên sự ngưỡng mộ dành cho các nhà văn này, hy vọng rằng:

“Một ngày nào đó, các nhà xuất bản Pháp sẽ không còn yêu cầu tôi ước tính xem cuốn sách mà tôi đề xuất họ làm có thể bán được bao nhiêu bản […]. Tôi hiện đang dịch tiểu thuyết Phù thủy của Venko Andonovski, một nhà văn người Macedonia. Tôi nghĩ mình đang nắm trong tay một kiệt tác, nhưng làm thế nào để khiến các nhà xuất bản Pháp hiểu điều đó?[14]

Dịch giả-săn sách thực sự sở hữu khả năng thẩm định, hiếm gặp trên thị trường ngôn ngữ thiểu số, nhưng không được công nhận; kiểu thẩm định này, không phải phổ biến nhất, nên được chú ý và đánh giá cao. Dịch giả thuộc loại thứ ba này phải làm cho vị thế của mình phát triển triệt để hơn và đóng vai trò như một dịch giả-đại diện nếu muốn giá trị gia tăng của mình được công nhận. Đây chính là trường hợp trong suốt một thời gian dài của Eric Kahane với kịch Harold Pinter, và ngày nay là trường hợp Séverine Magois, dịch giả kiêm đại diện cho hai nhà viết kịch, Daniel Keene người Úc và Mike Kenny người Anh.

Cộng tác viên biên tập? Thợ săn đầu sách? Hay đại diện? Gustavo Guerrero, phụ trách mảng văn học viết bằng tiếng Tây Ban Nha của nhà Gallimard từ năm 1993, đã quan sát thấy sự thay đổi không kém phần sâu sắc trong mối quan hệ giữa dịch giả và nhà xuất bản suốt khoảng hai mươi năm qua, liên quan đến chính thói quen tư duy:

“Ở đây như thể tồn tại một hố sâu ngăn cách thế hệ: một bên là thế hệ dịch giả cũ, đứng giữa việc trung thành với văn bản gốc và sự tôn trọng dành cho tiếng Pháp; thế hệ còn lại, thế hệ mới, cởi mở hơn, thì có khuynh hướng viết lại. Do đó, thế hệ này đòi hỏi được độc lập hơn, và yêu cầu được đọc lại bản dịch ngay sau tổng biên tập. Điều này không cản trở các dịch giả trẻ đối thoại với văn bản có lẽ còn nhiều hơn so với các dịch giả lớn tuổi. Dịch giả trẻ tự cho mình nhiều tự do hơn các bậc cha anh. Họ thể hiện dụng ý tác phẩm tốt hơn chứ không chỉ dịch những gì nó nói. Họ nhận thức được rằng vị trí trung tâm của tiếng Pháp không còn như trước nữa. Họ viết lại ư? Nhưng dịch giả nào mà chẳng viết lại: chỉ mức độ ý thức được điều đó là thay đổi mà thôi. Đây không phải sao chép mà là hành vi sáng tạo nghệ thuật, bởi họ là nghệ sĩ. Sự công nhận mà nghề dịch xứng đáng được hưởng phải cần đến điều đó: thừa nhận rằng bản dịch là một văn bản gốc. Ở tận cùng, dịch giả là những nhà văn nhút nhát, cũng như những người tự tử là những sát thủ rụt rè[15]”.

Được công nhận trên trang web của nhà xuất bản

Noémie Cingöz, dịch giả tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, từng làm việc cho tất cả các loại nhà xuất bản, tỏ ra rất dứt khoát:

“Với các nhà xuất bản lớn, chúng tôi không tồn tại. Nhìn trang của nhà Plon mà xem: với tác phẩm Les Ombres disparues [Gölgesizler/Không có bóng] của Hasan Ali Toptaş xuất bản năm 2009, tên dịch giả thậm chí còn không được nhắc đến. Điều này có nghĩa người đọc thậm chí chẳng hề biết rằng cuốn sách không phải được viết bằng tiếng Pháp[16].”

Theo một cuộc khảo sát có hệ thống được một thành viên của ATLF thực hiện vào tháng Tám 2009, trang web của các nhà xuất bản tùy tình hình mà có xu hướng nêu tên dịch giả nếu đó là tác phẩm mới, còn nếu chỉ là thông báo sách sắp phát hành thì không bao giờ. Sách càng thiếu tính thời sự, người ta càng “quên” dịch giả, đến mức khiến người đọc tưởng đó chính là văn bản gốc. Nếu ngôn ngữ gốc là thứ bị bỏ sót thường xuyên nhất, thì dù sao hư cấu cũng là thể loại được đối xử tốt hơn bởi ở các thể loại khác, quên nhắc đến dịch giả gần như là việc làm có hệ thống. Chúng tôi sẽ không tranh cãi về các mức độ hữu hình khác nhau tùy số lượt truy cập vào bài hay số lần kéo xuống. Chúng tôi cũng sẽ không đề cập thêm nữa, để giảm bớt trách nhiệm cho họ, đến sự thiếu nghiêm ngặt của một số trang web chỉ nêu tên những dịch giả nổi tiếng nhất – chẳng hạn Pierre Deshusses hoặc Pierre-Emmanuel Dauzat đều có vinh dự này. Sách nói khiến họ trở nên ngang hàng: tất cả đều bị bỏ rơi! Sau khi ATLF có động thái gây áp lực, trang Fnac đã thêm phần nêu tên dịch giả tiếng Phần Lan Sébastien Cagnoli trong thông tin giới thiệu cuốn Purge [Puhdistus/Thanh trừng] của Sofi Oksanen. Nhưng bản thân nhà xuất bản Stock lại thờ ơ với việc đó: ta hoàn toàn có thể tưởng Purge là một tiểu thuyết Pháp.

Đây là kết quả của cuộc khảo sát về các trang web:

Xuất hiện trên bảng danh dự là Absalon, Actes sud junior, Babel, L’Arche, Arfuyen, Arléa, Belfond, Belles Lettres, Cerf, Buchet-Chastel, Cheyne, Christian Bourgois, Circé, Denoël, Deux-terres, 10/18, Fleuve noir, Gaïa, Gallimard, Gallmeister, Héloïse d’Ormesson, Joëlle Losfeld, José Corti, Julliard, L’Arpenteur, L’Olivier, La Découverte, La Différence, La Fabrique, La Table ronde, Quai Voltaire, Le Cherche-Midi, Le Dilettante, Le Promeneur, Le Temps qu’il fait, Liana Levi, Mercure de France, Métaillé, Minuit, Noir sur blanc, Payot, Phébus, Philippe Picquier, Philippe Rey, P.O.L, Presses de la Cité, Quidam, Sabine Wespieser, Sonatine, Syrtes, Terre de brume, Viviane Hamy, XO, Zoé, Zulma.

Đáng bị xử phạt là Actes sud, Agone, Albin Michel, Allia, Arte éditions, Arthaud, L’Aube, Aubier, Autrement, Bartillat, Bayard, Bleu autour, Bouquins, Calmann-Lévy, Casterman, Centre Pompidou, Citadelles, Complexe, Dargaud, Delcourt, Éditions des Femmes, Eyrolles, Fayard, Félin, Flammarion, Fleurus, France-Loisirs, Galilée, Glénat, Tập đoàn Hachette, Hazan, J’ai lu, JC Lattès, L’Harmattan, L’Herne, Tập đoàn La Martinière, Larousse, Le Castor astral, Le Rocher, Le Rouergue, Le Seuil, Livre de poche, Tập đoàn Nathan, Odile Jacob, Omnibus, Perrin, Plon, Robert Laffont, Stock, Tallandier.

Đâu phải thừa lời nếu khuyên các nhà xuất bản và quản trị viên web của họ là sắp tới, ngay ở trang giới thiệu sách, hãy nêu tên dịch giả ngay dưới tên tác giả, hãy chỉ rõ ngôn ngữ và tên gốc cũng như năm cuốn sách được phát hành ở xứ sở quê hương nó. Yêu cầu như vậy liệu có là quá nhiều?

Được công nhận trên bìa sách

Khi phát hiện ra dòng chữ “Vincent Raynaud dịch từ tiếng Ý” ngay trên trang bìa tuyển tập truyện ngắn Il contrario della morte [Đối nghịch cái chết] của Roberto Saviano, Robert Laffont xuất bản năm 2009, ta ngạc nhiên đến vui mừng bởi đây là một ngoại lệ, chứ không phải là lệ, đặc biệt đối với một tài liệu. Sự hữu hình bắt đầu chính từ đó. Đòi hỏi sự hữu hình ở nơi khác thì ích gì trong khi không thể có được ở ngay nơi mà lẽ ra nó phải được ưu tiên viết vào? Một số nhà xuất bản trang trọng đưa tên người dịch lên đầu bìa sách, ngay cả khi có rất nhiều tên cùng xuất hiện: Sabine Wespieser, P.O.L, Le Mot et le reste, Éditions de l’Éclat, Les Fondeurs de briques, Éditions Aden. Nhưng hiện tại, ngoài trang gác, phần lớn nhà xuất bản chỉ dừng lại ở việc nêu tên dịch giả ở bìa 4. Tuy nhiên, có thể lưu ý trường hợp độc đáo xứng đáng lấy làm ví dụ là Éditions des Deux Terres: người dịch có quyền được một ghi chú tiểu sử trên một mép gấp dành riêng cho mình, hệt như tác giả được giới thiệu ở mép gấp còn lại. Chẳng hạn năm 2011, việc xuất bản A guide to the birds of East Africa [Danh mục các loài chim Đông Phi] của Nicholas Drayson đã cho phép chúng ta làm quen với Johan-Frédéric Hel-Guedj, là người cho chúng ta được đọc tác phẩm qua tiếng Pháp.

Claro là một trong những người yêu cầu hợp đồng để tên mình xuất hiện trên trang bìa. Nếu không được thì ít nhất cũng phải để dòng chữ “dịch từ tiếng…”. Ông cho rằng nếu việc dịch không bị coi là một hoạt động “đáng xấu hổ”, thì các nhà xuất bản nên dành cho nó vị trí chính đáng. Nếu không, theo ông, họ không chỉ phủ nhận tư cách tác giả của người dịch mà còn tỏ ra không mấy hãnh diện vì đó là văn dịch. Ít ra cũng cần thể hiện sự trung thực tối thiểu khi cho độc giả biết rằng, mặc dù quyền tác giả của văn bản gốc là không thể chối cãi, nhưng tác phẩm mà độc giả sắp đọc đã được viết lại bởi một người khác không phải là tác giả của nó.

Song mọi chuyện lại không xảy ra như vậy. Đỉnh điểm là gì? Tủ sách “Những tác phẩm dịch nổi tiếng” của Albin Michel dành hai dòng trên trang bìa để kiêu hãnh phô bày nhãn hiệu tủ sách, nhưng không dành một dòng nào (trừ Kawabata năm 1992) để thông báo tên người dịch dù đôi khi lại vinh danh một kẻ viết lời tựa chẳng ai biết đến. Tệ hơn ư? Tủ sách nổi tiếng “La Cosmopolite” của Stock, tủ sách lâu đời nhất ở mảng văn học nước ngoài, gần trăm tuổi, cũng không hề nêu tên dịch giả trong khi bìa sách màu hồng chỉ được xếp chữ; và quả thật, ngay cả trang web của nhà xuất bản cũng thiếu hẳn không nêu thông tin ấy.

Các trường hợp khác ư? Nếu bạn muốn biết thì đây. Bìa cuốn The Last Enemy [Kẻ thù cuối cùng] của Richard Hillary, Tallandier xuất bản tháng Mười một 2010. Ngoài tên người viết lời tựa Arthur Koestler, có thể thấy một đai sách quấn ngang sách ghi rõ dòng chữ sau một cách có hệ thống: “Tủ sách TEXTO được thực hiện dưới sự chỉ đạo của Jean-Claude Zylberstein”. Không có gì dành cho dịch giả. Lại càng không có gì ở bên trong, trên trang gác. Lẽ nào đây là một tác phẩm cũ đến vậy? Thực tế là, phần thông tin bản quyền có ghi rõ bản quyền dịch tiếng Pháp đã được Vario nhượng lại vào năm 2002. Trong những trường hợp thế này, nhà xuất bản thường biện hộ rằng bản dịch được viết lại nhiều tới nỗi… Tương tự, Belles Lettres cũng không thấy có gì bất tiện khi cho xuất hiện dòng “Tủ sách Gu ý tưởng của Jean-Claude Zylberstein” ở góc trên bên trái của mỗi trang bìa trong tủ sách này. Tại sao lại không chứ? Miễn điều này không gây bất lợi gì đến việc nêu tên người dịch. Tương tự, trang web của nhà xuất bản cũng vinh danh tủ sách và người chịu trách nhiệm tủ sách, nhưng không hề đề cập đến tên bất kỳ dịch giả nào đã dịch các tiểu luận của Arthur C. Danto, F. Scott Fitzgerald, Isaiah Berlin, Bertrand Russell, Arthur Koestler và Luciano Canfora. Và vì ở mục “Ngôn ngữ”, người ta ghi là “Tiếng Pháp”, nên ta có thể suy luận logic rằng đây là các tác giả viết bằng tiếng Pháp.

Olivier Cohen, ông chủ nhà xuất bản Olivier, không thấy phiền khi đưa tên người dịch lên trang bìa, có điều ông chẳng bao giờ làm vậy:

“Vì lý do thẩm mỹ thuần túy thôi. Để trang bìa càng ít chữ càng tốt.”

Tuy vậy, điều này không có nghĩa là ông không lớn tiếng công nhận sở dĩ 30.000 bản tập truyện ngắn Trốn chạy của nhà văn người Canada Alice Munro bán hết trong năm 2008 là nhờ chất lượng bản dịch của Jacqueline Huet và Jean-Pierre Carasso:

“Họ đã giữ nguyên được giọng văn của bà ấy[17].”

Quy tắc đồ họa là cái cớ hoàn hảo: nhiều nhà xuất bản lấy đó làm lý do để biện minh cho việc thiếu đi dòng nêu tên ấy, dòng chữ có khả năng khiến bìa sách trở nên “cồng kềnh”, thậm chí là “mất cân bằng” do quá tải thông tin. Các dịch giả không tin vào cái cớ vị nghệ thuật mà các nhà xuất bản đưa ra. Đặc biệt là vì nhiều trang bìa hoàn toàn chỉ có chữ và việc thêm một dòng chữ in nhỏ không thể làm chúng mất cân bằng ở bất cứ điểm nào.

Để khắc phục thái độ ngập ngừng cũng như cái cớ đồ họa của các nhà xuất bản, có lẽ nên bắt đầu bằng việc không nhắc đi nhắc lại đến phát ngấy chuyện dịch giả thì phải kín đáo, trong suốt và vô hình. Một hệ hình như vậy chỉ càng củng cố thêm định kiến ​​mà theo đó dịch là sao chép, và vì vậy không có lý do gì để đưa lên bàn thờ một hành động suy cho cùng chỉ mang tính kỹ thuật được nâng đỡ bởi một kỹ năng cũng thuần kỹ thuật không kém.

Nên đòi hỏi đưa lên trang bìa tên người dịch và ngôn ngữ nguồn của tác phẩm, không phải để thỏa mãn sự kiêu căng của dịch giả mà vì tôn trọng người đọc, bởi thông tin này rất cần thiết.

Được công nhận trên các phương tiện truyền thông

Ta có thể mơ đến một nền phê bình văn học được áp dụng cho dịch thuật hay một vị trí dành cho công việc đọc lại mang tính phê bình tác phẩm, được thực hiện bởi chính người dịch tác phẩm đó, như trường hợp trên nguyệt san Le Matricule des Anges: mỗi tháng, trên một trang, mục “Dịch thuật: bạn đang làm việc với tác phẩm nào?” sẽ nhường lời cho một người thực hành nghệ thuật này. Khi làm như vậy, ta cũng có thể mơ đến việc các nhà phê bình sân khấu bình luận về một vở kịch được dịch bằng cách đọc bản dịch trước cả khi xem vở diễn – dẫu đã có vài người trong số họ đủ tò mò và tận tâm để làm vậy. Một cái nhìn phê bình về ngôn ngữ sân khấu sẽ kéo theo một cái nhìn phê bình về bản dịch.

Chúng ta còn lâu mới đạt được điều đó. Chính xác ra ta mới chỉ đang ở đoạn yêu cầu giới truyền thông tôn trọng lợi ích công đoàn tối thiểu mà thôi.

Ngày 13 tháng Chín 2010, trên sóng chương trình L’Humeur vagabonde của kênh France-Inter, Kathleen Evin, một nhà báo dày dạn kinh nghiệm, đã mời nữ diễn viên hài Isabelle Carré nói về vở kịch Một phụ nữ ở Berlin đang được trình diễn tại Nhà hát Rond-Point. Tác phẩm được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Hans Fallada, do Françoise Wuilmart dịch từ tiếng Đức. Tên của tất cả những người tham gia sản xuất vở kịch đều được nhắc đến, trong đó tên đạo diễn được nhắc rất nhiều lần. Điều này có nghĩa là cơ hội không hề thiếu. Nhưng tên của nữ dịch giả lại không hề thấy đâu. Họ quên ư? Thiếu thời gian ư? Thiếu chỗ ư? Thiếu hiểu biết ư? Françoise Wuilmart vì thế đã quyết định gửi một lá thư cho nhà sản xuất để bày tỏ sự ngạc nhiên về cách thức thực hiện cùng thái độ không đồng tình:

“[…] Tôi thực sự là người dịch cuốn sách, và dẫu tôi không yêu cầu quý vị công khai nhận xét tích cực về việc tôi làm thì quý vị vẫn nên nhớ một điều rằng cái văn phong ‘đáng chú ý’ mà Isabelle nhắc đến ấy chính là văn phong của tôi. Dịch là một nghệ thuật. Tôi đã có thể gửi một bản thảo làm ẩu hay viết kém từ bản gốc tiếng Đức. Và nếu Tatiana Vialle có đem lòng yêu cuốn sách… thì điều đó chắc chắn cũng là nhờ tôi… Đơn giản là ở cuối, khi nhắc đến việc cuốn sách được xuất bản bởi Gallimard, trong tủ sách ‘Folio’, người ta lẽ ra đã có thể nói thêm ‘qua bản dịch của Françoise Wuilmart’. Chỉ vậy thôi. Vì tôn trọng. Khi nào các nhà báo mới có phản xạ đạo đức nghề nghiệp, hoặc ít nhất cũng là đạo đức con người, để có thể công nhận chúng tôi như những tác giả trọn vẹn, hoặc dù sao cũng là những người viết trọn vẹn, để nêu tên chúng tôi mỗi khi nói về tác phẩm của chúng tôi? Có điều… tôi cũng có thể là một nhân tố bổ ích trong chương trình của quý vị lắm chứ… bởi không ai biết rõ cuốn hồi ký này hơn tôi, tôi đã viết lại nó… đừng quên điều đó… với tất cả thấu cảm cần thiết với thể loại tác phẩm này. Tiếng nói mà quý vị nghe thấy trên sân khấu chính là tiếng nói mà tôi đã BIẾT CÁCH tái tạo lại. Vậy thôi […]”

Bà nhận được câu trả lời thế này:

“Thưa bà,

Đề tài của chương trình là vở kịch hiện đang diễn tại nhà hát kịch Rond Point, và nhân dịp này chúng tôi cũng đã nhắc đến cuốn sách đồng thời khuyên thính giả nên tìm đọc. Một mặt, chúng tôi được tự do lựa chọn khách mời của mình, trong trường hợp này là Isabelle Carré, để nói về vở kịch mà cô ấy thủ vai.

Và cuối cùng, mong bà thứ lỗi trước, điều này chắc chắn sẽ xúc phạm đến lòng tự ái của bà, nhưng chúng tôi không bao giờ công nhận dịch giả là ‘những người viết trọn vẹn’. Chúng tôi có thể đồng ý rằng có những người dịch tốt, trung bình hoặc dở. Nhưng dịch giả không phải là người viết.

Bà đã BIẾT CÁCH tái tạo lời nói của người phụ nữ ấy, nhưng đó là công việc của một dịch giả, chứ không phải của một người viết.

Thân ái,

Ê kíp thực hiện L’Humeur Vagabonde[18]

Vậy là ta tự hỏi điều gì đã chiến thắng, sự thờ ơ hay thiếu hiểu biết. Và hẳn cũng chỉ vô ích khi kết thúc chương trình ấy, như mọi chương trình phát thanh công cộng khác, người ta cho chạy một đoạn giới thiệu dài nêu tên tất cả các kỹ thuật viên đã tham gia.

Từ đó mới xuất hiện một số phản ứng dữ dội.

“Không việc gì phải ngần ngại tố cáo các kênh truyền thông, đặc biệt là France-Culture, không bao giờ nhắc đến tên dịch giả[19].”

Không bao giờ ư? Đừng vội hệ thống hóa. France-Culture là kênh dành nhiều đất nhất cho sách, và chắc chắn không thiếu cơ hội để nhắc tên… và, đúng là, họ đã quên điều đó, thậm chí là, than ôi, cố tình lờ đi. Nhưng đây dĩ nhiên không phải kênh duy nhất làm vậy.

Là khách mời của đài phát thanh TSF-Jazz, tôi từng có mặt trong trường quay chuyên mục văn học của Willy Persello, một nhà phê bình giỏi. Anh đã dành ít phút mình có được để lớn tiếng khen ngợi Nel museo di Reims [Trong bảo tàng Reims], tiểu thuyết của Daniel del Giudice. Khi tôi hỏi tại sao anh không nói rõ cuốn sách được Jean-Paul Manganaro dịch từ tiếng Ý, dù anh đã cho biết tên nhà xuất bản, anh liền trả lời tôi:

“Không có thời gian. Thật đáng tiếc nhưng là thế đấy[20].”

Sự công nhận của công chúng đối với vị thế tác giả mà dịch giả tìm kiếm còn xa mới đạt được. Nhưng làm thế nào để có được sự công nhận ấy từ phía các phương tiện truyền thông đây khi mà chính các nhà xuất bản cũng không thực hiện? Cũng không có gì lạ khi mà các tập quán văn chương dần xuống cấp, cộng thêm việc quan hệ giữa người với người trong xã hội càng lúc càng trở nên tàn bạo. Guillaume Villeneuve, người cùng Denis-Armand Canal dịch tác phẩm đồ sộ A History of the Crusades [Lịch sử thập tự chinh] (Dagorno, 1998) của Steven Runciman, đã trải nghiệm điều này. Sau khi cho người phụ trách Tạp chí Lịch sử Quân đội thấy bài điểm sách không hề đề cập đến tên các dịch giả, anh được bà tổng biên tập hồi đáp rằng chẳng có gì buộc bà phải làm vậy và dù sao thì khi tra cứu trên nhiều trang web các bài viết khác về cùng cuốn sách ấy ta cũng có thể thấy chẳng trang web nào nêu tên dịch giả cả – suy ra điều phải chứng minh[21].

Sự hữu hình muốn có phải đi qua con đường chinh phục các phương tiện truyền thông. Đài phát thanh France-Culture vẫn thiếu một chương trình thường xuyên dành riêng cho dịch thuật. Không phải là một chương trình kiểu nhóm lợi ích để tuyên truyền những lời phàn nàn lặp đi lặp lại, mà là một diễn đàn văn học, ở đó, dịch giả sẽ được quyền phát biểu, được mọi người hiểu rằng họ là những độc giả tốt nhất của một tác phẩm bắt nguồn từ xứ khác. Ở Cộng hòa Séc có một diễn đàn như thế, dù tại đó, hoàn cảnh của dịch giả rất khó khăn bởi người ta chỉ trả cho dịch giả trung bình 5 euro một trang 1.800 ký tự, dù một nửa sách văn học được đề xuất ở hiệu sách là văn học dịch[22].

Không nên cam chịu trước sự thờ ơ của một bộ phận truyền thông đối với người dịch. Khiếu nại cá nhân với cơ quan hữu quan như ATLF hoặc SFT thôi thì không đủ. Phải lớn tiếng tố cáo hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp này, ghi lại thông tin dẫn đến việc từ chối tư cách tác giả của người dịch. Cuối cùng thì, cũng giống như các cuộc biểu tình văn học, phải dám lên tiếng đòi hỏi.

Ở nước ngoài

Quả thực, dịch giả người Pháp có thể tự cho mình còn sướng chán khi phát hiện ra rằng ở Ý chẳng hạn, người đồng nghiệp phía bên kia dãy núi Alpes của anh ta thường chỉ được nhắc đến ở mặt sau trang gác, bên cạnh dòng bản quyền, cùng dòng chữ a cura di (“nhờ công”). Hoặc là khi anh ta nghe một trong số đồng nghiệp người Tây Ban Nha của mình, Miguel Saenz, bình luận về thái độ của giới truyền thông bán đảo Tây-Bồ đối với nghề dịch:

“Bốn mươi năm trước ở Tây Ban Nha, không ai biết đến tác giả của một bộ phim. Cho đến khi người Pháp phát minh ra dòng phim tác giả. Người xem bấy giờ mới biết đạo diễn cũng có tên. Hy vọng một ngày nào đó, các dịch giả cũng vậy[23].”

Bản thân khái niệm “dịch giả văn học” cũng tùy từng quốc gia mà thay đổi. Một phần châu Âu, trong đó có Pháp, coi bất cứ người nào dịch một tác phẩm làm nảy sinh quyền tác giả thì đều là một tác giả có đầy đủ các quyền; trong khi phần còn lại của châu Âu lại tuân theo nghĩa hẹp nhất, trừ các dịch giả thứ văn học được coi là “đại chúng”. Một số người thường nói về thái độ “hạ cố” thường đôi khi vẫn đi kèm đánh giá về công việc dịch thuật ở Pháp:

“Người ta hình dung rằng dịch thuật là chuyển các câu từ tiếng nước ngoài sang tiếng Pháp[24].”

Nói ra không phải để an ủi, nhưng tình hình nơi khác còn tệ hơn.

Tại Đức, năm 2010, việc cắt giảm 24% ngân sách mà Bộ Văn hóa vẫn cấp cho các dự án văn học đã đánh động trước hết là Hiệp hội Dịch giả Văn học Đức (VdÜ). Biện pháp này được thể hiện qua quyết định hủy bỏ diễn đàn dịch thuật tại Hội sách Frankfurt. Đối với Hinrich Schmidt-Henkel, người đứng đầu hiệp hội, chắc chắn việc mất kết nối và cơ hội bắt nguồn từ biện pháp trên sẽ dẫn đến hệ quả là làm giảm hơn nữa tính hữu hình của các dịch giả. Điều tương tự cũng xảy ra với các chương trình khác có nguy cơ gặp rủi ro như Literarisches Colloquium Berlin (LCB), hoặc workshop dạy viết văn Literatur Werkstatt[25] ở Berlin.

Còn nữa, trường hợp Günter Grass phía bên kia sông Rhin. Liệu người ta có học hỏi theo trường hợp này? Hình ảnh dịch giả hẳn có thể nhờ đó mà giành được lợi ích lớn lao, ấy là chưa nói gì đến lợi nhuận mà công việc anh ta làm mang lại. Từ năm 1977, khi Der Butt [Con cá thờn bơn] được xuất bản, nhà văn vĩ đại người Đức đã đưa một điều khoản vào các hợp đồng của mình, buộc nhà xuất bản Steidl phải để ông đối chất với các dịch giả từ khắp nơi trên thế giới, tập trung quanh ông mỗi lần ra sách mới tại phòng họp ở Trung tâm Đổi mới Lübeck. Trong năm ngày, ông sẽ trả lời tất cả các câu hỏi mà từng từ một dù là nhỏ nhất có thể đặt ra trong tác phẩm của ông, thậm chí bóc trần tác phẩm như bóc từng lớp vỏ hành. Grass đã được dịch ra khoảng ba mươi thứ tiếng (42 thứ tiếng với Cái trống thiếc). Nhà xuất bản lo việc tổ chức và chỗ ở, còn các nhà xuất bản nước ngoài lo chi phí cho chuyến đi đến Lübeck[26]. Jörn Cambreleng, giám đốc Trung tâm Sáng kiến Việc làm và Giải trí CITL, gợi ý lấy cảm hứng từ đó và nếu ví dụ của Günter Grass được noi theo thì về nguyên tắc có thể gây dựng hoạt động tương tự ở Arles[27].

Ở Anh, Trung tâm Dịch thuật Văn học Anh quả không hổ danh “trung tâm”. Thành lập năm 1989 tại Đại học East Anglia (Norwich) bởi W. G. Sebald, giáo sư văn học so sánh kiêm nhà văn nổi tiếng gốc Đức, với sự giúp đỡ của Hội đồng Nghệ thuật Anh, Trung tâm này không chỉ dừng ở việc cung cấp chương trình đào tạo tương tự chương trình ở Viện Charles-V. Trang web của Trung tâm tập hợp một số lượng lớn các sáng kiến​​[28], cung cấp bức tranh tổng quan rõ ràng hơn về dịch thuật, đặc biệt là từ góc độ tài trợ. Trung tâm có công lớn trong việc tập hợp các thông tin rải rác. Các bài giảng Sebald cũng là cơ hội để trao tặng nhiều giải thưởng dịch thuật mỗi năm; ngoài ra, trang web cũng thường xuyên giới thiệu tất cả các cơ hội (học bổng, trợ cấp, v.v.) do các tổ chức nước ngoài cấp cho các nhà xuất bản và các dịch giả quan tâm đến văn học Lithuania, Thụy Điển, Nga, Canada, Thụy Sĩ và Phần Lan. Nỗ lực để đạt được hữu hình với tất cả những gì liên quan đến dịch thuật này càng đáng chú ý hơn vì Anh nổi tiếng là đất nước kém phát triển mảng dịch thuật. Không nghi ngờ gì nữa, đây là một tấm gương đáng để suy ngẫm.

Ở Hà Lan, các dịch giả đã phát động một chiến dịch thực sự vào cuối năm 2008 để cảnh báo Bộ trưởng Bộ Văn hóa về những lo ngại của họ liên quan đến thù lao và việc đào tạo những người kế nhiệm. Một tập tài liệu 55 trang, nhan đề A Pamphlet for Preserving a Flourshing Translation Culture [Cẩm nang nhằm gìn giữ một nền văn hóa dịch hưng thịnh], đã được họ xuất bản với sự trợ giúp của Quỹ liên quan nhằm tạo chỗ đứng cho dịch văn học với tư cách là một nghề. Năm khuyến nghị được đưa ra, trong đó có việc thành lập một khóa học đại học thực sự, phát triển các workshop dạy viết và các khóa học thạc sĩ dài hạn; đa dạng hóa các quỹ tài trợ cho những cuốn sách “khó” và sách phi hư cấu; và tăng cường cầu viện Liên minh châu Âu.

Đáng chú ý, một vị trí trung tâm đã được dành cho việc:

“tăng cường vị thế kinh tế và văn hóa của người dịch bằng cách nhấn mạnh tính hữu hình của anh ta”.

Đáng chú ý hơn, các dịch giả nói rằng họ thấy hành động của mình như “một cuộc thập tự chinh chính trị[29]

Ở Mỹ, Susan Pickford đã đặt ra một công thức để chỉ ra nghịch lý của một nghề mà “chất lượng công việc được đo bằng khả năng vô hình[30]”. Còn Michael Hoffman, dịch giả của Một mình ở Berlin, lại tóm tắt tình cảnh các đồng nghiệp mình với thái độ mỉa mai chua chát: “Chúng tôi đòi hỏi rất ít. Chỉ mong được đọc, được kể vào, được hiểu – nhưng chúng tôi cũng không có được điều ấy. Tôi không tin ai đó đọc một cuốn sách nước ngoài bản tiếng Anh có thể nói được tên người dịch[31]”.

Nhà Ý học Lawrence Venuti, giáo sư tại Temple University, nhà lý luận và thực hành dịch thuật, tác giả cuốn Sự vô hình của người dịch, Routledge xuất bản năm 1994, cho rằng sở dĩ các nhà xuất bản Mỹ ngại không muốn đưa tên người dịch lên bìa sách là vì niềm tin phổ biến rằng các bản dịch thường luôn khó bán hơn. Điều này phản ánh rõ ràng xu hướng đánh giá thấp dịch giả[32] của giới xuất bản Hoa Kỳ.

Câu hỏi về tính hữu hình của dịch giả ngay trong giới học thuật đã xuất hiện tại nhiều cuộc tranh luận. Michael Holquist, Marjorie Perloff, Catherine Porter, ba chủ tịch gần đây nhất của Hiệp hội Ngôn ngữ Hiện đại, đã biến dịch thuật thành trọng tâm công việc trí óc của họ. Số lượng bằng thạc sĩ cũng như các trung tâm nghiên cứu chuyên sâu gia tăng, chẳng hạn trung tâm của Đại học Texas ở Dallas. Một số trường tiến xa hơn, trong đó có Đại học Illinois với nhà xuất bản Dalkey Archive, tạo điều kiện thuận lợi cho cả việc xuất bản; những trường khác thì quảng cáo cho dịch thuật, chẳng hạn Đại học Rochester với trang web Open Letter Books.

Tất cả những điều được chú ý ở một đất nước “gần như không thể” sống được như một dịch giả tự do, đươc hiểu là: dựa vào phương tiện mưu sinh duy nhất này[33]. Esther Allen, giám đốc Trung tâm Dịch thuật Văn học Đại học Columbia, nhấn mạnh về “sự khinh thường” mà dịch giả là nạn nhân: vì có nó, tốt hơn là nên tránh nêu vai trò này trong Sơ yếu Lý lịch học thuật, và đừng có liệt kê ra các tác phẩm mình đã dịch khi ứng tuyển một vị trí ở trường đại học; dịch thuật bị coi là nghề tay trái so với công việc sáng tạo[34].

Vậy nhưng những người vô hình ấy phải chấm dứt tình trạng vô hình nếu không muốn thấy tình hình của mình ngày càng xấu đi. Điều này không có nghĩa là họ nên vội vàng tìm đến các phương tiện truyền thông; nhưng nếu muốn được công nhận rộng rãi hơn, và thấy vị thế của mình phát triển hơn, họ phải chấp nhận một phần những đòi hỏi mà sự nổi tiếng của tác giả mang lại. Nếu không, những người khác sẽ làm thay họ, đầu tiên là các nhà văn-dịch giả, như trường hợp ở các quốc gia khác, trong đó có Ý, chấp nhận nguy cơ làm xáo trộn tình hình. Nói vậy không có nghĩa là đề xuất dịch giả lao vào kể lể chuyện đời trong mỗi bản dịch của mình, mà chỉ làm vậy vào những dịp trọng đại, đặc biệt khi dịch lại một tác phẩm kinh điển, hoặc cuốn sách cuối cùng của một tác giả đã mất, hay tập cuối của một bộ sách. Chỉ để khắc sâu trong tâm trí người đọc cái điểm tối và sáng ấy, nơi thắt chặt thâm tình giữa tác giả và dịch giả của anh ta. Việc làm mới mối liên kết hài hòa này hẳn sẽ có lợi cho tất cả mọi người mà không ai đánh giá đó là tự luyến.

Trong Why Translation Matters [Tại sao dịch thuật quan trọng], một tập tiểu luận vừa được Yale University Press phát hành và nhận được rất nhiều bình luận từ phía các hội liên quan ở Mỹ, Edith Grossman, người dịch nhiều tác phẩm trong đó có Don Quixote, García Márquez và Vargas Llosa, còn đi xa hơn khi cho rằng: theo bà, văn bản của tác giả và văn bản của người dịch nên được đánh giá riêng biệt nếu đồng ý rằng bản dịch văn học là một tác phẩm nghệ thuật độc nhất.

PEN America đã mất rất nhiều công sức để đi theo hướng này. Ủy ban “Dịch thuật” của hiệp hội hiện đang soạn thảo một hợp đồng mẫu và một hướng dẫn thực hành dành cho các dịch giả phải đàm phán với các nhà xuất bản thuộc các công ty đa quốc gia, đồng thời đề cập đến các vấn đề cụ thể nảy sinh trong những giao dịch đó. Ủy ban dịch thuật này quan tâm đến các vấn đề thực tiễn đặt ra với các dịch giả đến nỗi còn tự thấy có trách nhiệm bêu tên các nhà phê bình bỏ qua không thông báo tên người dịch trên các chương trình phát thanh truyền hình hay trong các bài viết. Qua đó, hiệp hội cũng đồng tình với Edith Grossman, khi được hỏi muốn phát biểu thế nào đề xuất của mình với giới xuất bản, bà trả lời bằng một từ mượn của Otis Redding, một từ không cần phải dịch: “R-E-S-P-E-C-T”[35].

Các hiệp sĩ lang thang trong thế giới văn học

Còn ở Ý thì sao? Điều kiện vật chất của người dịch, như chúng ta đã thấy, rất thảm hại. Có lẽ đó là lý do tại sao nó lại dẫn đến một ví dụ bổ ích mà dường như ta có thể noi theo dưới hình thức một cú lobby phối hợp.

Một nhóm vận động hình thành trên trang web Biblit, ra đời năm 1999, trên thực tế đã tổ chức một cuộc biểu tình tập thể phản đối các phương tiện truyền thông hoặc phê bình hoặc nhắc đến những cuốn sách dịch từ tiếng nước ngoài mà không bao giờ nêu tên người dịch, dù vẫn có thời gian và chỗ trống để nhắc đến giá cả và số trang. Cuộc biểu tình này tỏ ra rất hoành tráng hòng thúc đẩy diễn tiến mọi việc. Nó được diễn giải bằng “Thư ngỏ gửi báo chí từ các hiệp sĩ lang thang”, kể từ năm 2003 đến nay [2010] đã được ký bởi 959 người làm trong lĩnh vực văn hóa. Bức thư mở đầu bằng một đoạn trích dẫn từ cuốn sách của Carlo Fruttero và Franco Lucentini về các công cụ nghề nghiệp[36]:

“Trên thực tế, vấn đề của dịch cũng chính là vấn đề của viết, và có lẽ hơn cả tác giả, dịch giả mới là trọng tâm của vấn đề này, bởi anh ta mới là người bị yêu cầu […] phải thông thạo không chỉ một ngôn ngữ mà là tất cả những gì ẩn sau ngôn ngữ đó, cụ thể là toàn bộ một nền văn hóa, một thế giới và cách nhìn thế giới […], anh ta mới là người bị yêu cầu phải hoàn thành tốt công việc khó tin và đầy đam mê này mà không được chú ý, là người bị yêu cầu phải hút được thứ mật hoa tinh túy nhất ngay cả khi không được độc giả nhận ra […]; anh ta, con người khổ hạnh ấy, người anh hùng ấy, về thực chất là vô vụ lợi, sẵn sàng cống hiến hết sức chỉ để đổi lại một mẩu bánh mì rồi chìm vào ánh tà, vô danh và cao cả, một khi đã hoàn thành hành động đầy tính sử thi của mình. Dịch giả là vị hiệp sĩ lang thang cuối cùng, vị hiệp sĩ lang thang thực thụ của văn học.”

Và đây là phần chính văn:

Chúng tôi là những hiệp sĩ lang thang: cao cả ư, chúng tôi không biết, nhưng chắc chắn là quá quen với sự vô danh. Tuy nhiên, nói ra điều này không phải là để đòi hỏi bất cứ chủ nghĩa anh hùng nào, với phông nền mỗi ngày trong đời là ánh chiều tà đó, chúng tôi mệt mỏi lắm rồi khi cứ để ánh tà dương ấy nuốt trọn chúng tôi sau mỗi việc chúng tôi làm.

Chúng tôi cũng có họ tên, hít thở sau đó là đam mê dành cho công việc, được nuôi dưỡng bằng im lặng và một liều lớn thất vọng cay đắng, vì thế giới mà ở đó chúng tôi tin mình được sống với đầy đủ quyền lợi – thế giới của từ ngữ, của sách và các tiểu luận văn học – lại không hề đếm xỉa hoặc rất hiếm khi nhắc đến chúng tôi.

Các nhà xuất bản của chúng tôi, đúng là như vậy, ghi tên chúng tôi trên trang đầu các cuốn sách, thậm chí cả trên trang bìa nếu đó là những nhà dũng cảm nhất: một dòng ghi tên mà luật buộc họ phải tuân thủ để bảo vệ các sáng tạo từ tác phẩm ‘chẳng hạn bản dịch sang các ngôn ngữ khác’, đồng thời cũng quy định phẩm cách nghệ thuật của người dịch ngang hàng với phẩm cách nghệ thuật của tác giả. Tuy nhiên, chỉ có một vài nhà phê bình sáng suốt công nhận tên tuổi nghề nghiệp của dịch giả đúng với giá trị của anh ta, còn phần lớn vẫn là biên tập viên các trang văn hóa trên các báo và tạp chí khó khăn lắm mới hạ cố nói cho độc giả hay tên tuổi chúng tôi.

Hơn nữa, ngay cả khi luật đã khẳng định rằng các trích đoạn, các câu dẫn hoặc in lại các tác phẩm trí tuệ luôn ‘phải đi kèm tên tác phẩm, tác giả, nhà xuất bản, và trong trường hợp đó là bản dịch, thì phải nêu tên người dịch’ thì sức mạnh của thói quen vẫn khiến người ta chỉ chèn vào một đoạn văn bản nào đó những đoạn trích từ tác phẩm dịch, hoặc đọc những đoạn văn từ tác phẩm dịch trong khuôn khổ một chương trình nào đó mà không bao giờ nêu tên người mà nhờ họ, chúng ta có được tác phẩm đó bằng ngôn ngữ của mình.

Dưới ánh sáng của nhận định vừa thường nhật cũng vừa thật hèn hạ này, chúng tôi nhận thấy hoàn toàn có cơ sở phải lên tiếng nói với công chúng để tìm cách thoát khỏi ánh tà dương vĩnh cửu che phủ bản chất nội tại của công việc chúng tôi, mà vẫn không nói trọn vẹn sự thật. Chấp nhận kín đáo là việc quan trọng, nhưng điều đó không hề có nghĩa là chấp nhận vô hình!

Khi đọc một cuốn sách bằng tiếng Pháp vốn không được tư duy bằng ngôn ngữ ấy, người đọc bình thường còn xa mới tưởng tượng được rằng ai đó đã phải hy sinh vài tháng trong đời để dịch những trang giấy ấy… nhưng chuyện không phải như thế với ‘các chuyên gia trong ngành’ – các nhà phê bình, biên tập viên các trang văn hóa, nhà báo và người dẫn chương trình phát thanh-truyền hình nơi người ta đem sách ra thảo luận ở bất cứ mức độ nào -, những người mà với họ, chúng tôi khó mà có được cái nhìn bao dung.

Bởi chúng tôi cũng hiện diện, chúng tôi cũng là một phần không thể thiếu của quá trình sinh ra những vật thể quan trọng như thế: những cuốn sách! Những cuốn sách mà ở đó người ta nói về tiếng cười và nước mắt, tình yêu và đau khổ, hiểu biết và né tránh, những cuốn sách bằng cách này hay cách khác chạm đến trái tim và tâm trí người đọc, họ cũng nợ chúng tôi điều đó. Do đó, chúng tôi muốn tên của mình cũng được xuất hiện, để khẳng định rằng công sức của chúng tôi sẽ không qua đi trong im lặng.

Về phần mình, những nhà phê bình không tiếc lời ca ngợi văn phong, cách lựa chọn từ vựng và những pha nhào lộn ngôn ngữ của tác giả, nếu đã đọc sách gốc, lẽ ra không nên bỏ qua việc đánh giá cao cách nó được truyền tải lại bằng tiếng Pháp; và nếu chỉ được khám phá tác phẩm qua bản tiếng Pháp, lẽ ra họ nên tự nhắc nhở bản thân rằng họ đã được đọc những từ, những câu và những nhịp điệu mà dịch giả ưa thích hơn cả.

Cũng như chúng tôi sẵn sàng chấp nhận những lời chỉ trích có năng lực và mang tính xây dựng, chúng tôi chỉ mong sao các dịch giả được công nhận đúng với giá trị của mình.

Hiệp sĩ lang thang, hẳn rồi, nhưng là những hiệp sĩ không sợ hãi![37]

Tác động rất đáng kể, bức thư được nhiều báo đăng lại. Để bức thư ngỏ này không là “thư chết” sau cuộc đảo chính, một Trung tâm Giám sát Báo chí đã được thành lập theo cùng một logic. Các tình nguyện viên thay phiên nhau xác định và tố cáo những thiếu sót của báo chí đối với dịch giả, trang Biblit đưa tin liên tục. Để mọi chuyện thêm phần thú vị, các nhà quản lý trang web đã đưa ra hai giải thưởng, được trao trong khuôn khổ Hội chợ Quốc gia dành cho các nhà xuất bản vừa và nhỏ ở Rome[38]: một giải trao tặng những người thể hiện thái độ công nhận nhiều nhất với sự nghiệp dịch thuật, giải còn lại trao tặng những người bày tỏ thái độ thờ ơ nhiều nhất với lĩnh vực này.

Theo dòng sự kiện này, một tạp chí trực tuyến, N.d.T. – La Nota del Traduttore, đã được ra mắt vào năm 2004. Dành riêng cho dịch thuật văn học, tạp chí lấy mục tiêu là “đấu tranh chống lại sự hiển nhiên phi lý của tình trạng vô hình mà dịch giả văn học phải chịu”. Trang web được duy trì tự nguyện và thường xuyên nhờ các dịch giả gửi ghi chép và thông tin của mình cho Dori Agrosi, bà sẽ phân loại các ghi chép và thông tin này thành các mục khác nhau tùy theo thể loại[39].

Để mọi thứ thay đổi

Dịch giả văn học chuyên nghiệp hẳn sẽ mong muốn tác phẩm của mình được công nhận nhiều hơn. Họ không tìm kiếm sự tôn vinh, mà là sự ghi nhận công lao mình bỏ ra. Tuy nhiên, họ bị kẹt giữa thất vọng và nghịch lý. Một mặt, họ nhận thức rõ rằng một học giả, có điều kiện vật chất tốt, thỉnh thoảng mới tham gia dịch, sẽ có uy tín lớn hơn. Mặt khác, từ lâu họ đã bị thuyết phục, bởi đây là quy chuẩn nghề nghiệp, rằng họ càng xóa đi bản thân thì công trình của họ càng được ngợi ca nhiệt liệt.

Để mọi thứ thay đổi, tất nhiên cần có ý chí chính trị, theo nghĩa rộng nhất của thuật ngữ này:

  1. Khiến các nhà xuất bản, những người đầu tiên có quyền quyết định, hiểu rằng họ có thể đạt được mọi thứ nếu ủng hộ quá trình chuyên nghiệp hóa dịch giả, theo chính logic như khi họ quyết định ủng hộ các hiệu sách độc lập. Đây là một biện pháp duy ý chí mà CNL nên khuyến khích.
  2. Ghi nhận sự phát triển chung trong thói quen tư duy khiến từ nhiều năm nay người ta đã tôn vinh những người sáng tạo/những người trung gian/đồng tác giả trong thế giới ý tưởng. Xu hướng này có thể được khuyến khích thông qua một số dấu hiệu mạnh mẽ: đề tên dịch giả trên bìa sách, đưa dịch giả tham gia tranh luận trên các phương tiện truyền thông ngay khi văn học nước ngoài nhập cuộc, phục hồi danh dự nghề dịch thuật thông qua vận động hành lang công khai và thường xuyên ở khắp những nơi (đặc biệt qua phát thanh, truyền hình) nghề này thường bị lãng quên hoặc coi thường.
  3. Biến thành hữu hình những ai bấy lâu nay bị định kiến vùi lấp trong vô hình. Không kiêu ngạo, không đắc thắng, mà với niềm tin bình lặng rằng dịch giả cũng là tác giả. Không phải ở vào vị trí nhà văn mà ở vào vị trí bên cạnh, vì nếu không có tác phẩm của người này thì độc giả cũng không thể tiếp cận được tác phẩm của người kia. Vì chúng không thể tách rời, nên đã đến lúc gắn chúng lại với nhau dưới con mắt của số đông và đảo ngược định kiến cho rằng đó là một nghề trong bóng tối “do thị hiếu và có lẽ cả thiên hướng[40].” Suy cho cùng, cũng chỉ cần khẳng định cái bóng này không phải một định mệnh là đủ.

Lê Ngọc Bảo dịch

Ong Phùng hiệu đính


[1] Thư của Georges-Arthur Goldschmidt, 18 tháng Hai 2008.

[2] Elizabeth Lowe, Giám đốc Trung tâm Dịch thuật, Đại học Illinois, “UI Translation Program Already Extending its Reach”, nhật báo The News-Gazette, Urbana, 15 tháng Mười một 2009.

[3] “Quyền nhân thân và bản dịch văn học”, tham luận tại diễn đàn về “Quyền nhân thân”, ngày 2 tháng Mười một 2004, Hiệp hội Văn chương Pháp SGDL.

[4] Phỏng vấn Dominique Bourgois, 14 tháng Mười hai 2010.

[5] Paul Laity, “A life in writing: Jonathan Coe” [Jonathan Coe: một đời viết lách], Guardian, ngày 29 tháng Năm 2010.

[6] Phỏng vấn Hélène Henry, chủ tịch của ATLAS, ngày 1 tháng Mười hai 2009.

[7] Xem http://passouline.blog.lemonde.fr/, “Tác phẩm của một dịch giả”, ngày 13 tháng Năm 2008.

[8] “Dịch giả François Maspero” trong François Maspero et les paysages humains [François Maspero và bối cảnh con người], nhiều tác giả, La Fosse aux Ours/À plus d’un titre, 2009.

[9] Claro, Le clavier cannibale [Bàn phím ăn thịt người], Inculte, 2009.

[10] Phỏng vấn Jean-Pierre Lefebvre, TransLittérature, số 33, hè 2007.

[11] Phỏng vấn Jean-Pierre Engelbach, ngày 21 tháng Một 2010.

[12] Tham luận của của Bernard Hoepffner, Viện Charles-V, ngày 13 tháng Mười 2009.

[13] Phỏng vấn Hélène Henry, ngày 1 tháng Mười hai 2009.

[14] Trao đổi thư điện tử với tác giả, 2010.

[15] Phỏng vấn Gustavo Guerrero, tháng Sáu 2009.

[16] Phỏng vấn Noémie Cingoz, 20 tháng Mười một 2009.

[17] Phỏng vấn Olivier Cohen, 28 tháng Bảy 2009.

[18] Trao đổi thư điện tử tháng Chín 2010 giữa Françoise Wuilmart và tác giả.

[19] Phỏng vấn Sylvie Cohen, ngày 3 tháng Ba 2009.

[20] Phỏng vấn tác giả ngày 31 tháng Ba 2009.

[21] Bản sao trao đổi thư điện tử từ tháng Ba 2009.

[22] Anne Damour, “Babel”, TransLittérature, số 33, hè 2007.

[23] Javier Rodriguez Marcos, “Los traductores levantan la voz” trên El País, 6-6-2009.

[24] André Markowicz và Françoise Morvan, “Traduire Oncle Vania”, tải lên mạng ngày 17 tháng Tám 2005.

[25] Kristen Allen, “The worst of times for literary translators in Germany?” trên The Local, Berlin, ngày 10 tháng Ba 2010.

[26] Bài viết của Christophe Siemes trong Die Zeit, ngày 28 tháng Mười hai 2006, được dịch lại bởi Barbara Fontaine trong TransLittérature, số 33, hè 2007.

[27] Phỏng vấn Jörn Cambreleng, ngày 9 tháng Ba 2009.

[28] bclt.org.uk.

[29] Thư của Fleur Van Koppen nhân danh Quỹ voor de Letteren ở Amsterdam, gửi tác giả, ngày 10 tháng Mười một 2008.

[30] Susan Pickford, “Các dịch giả văn học ở châu Âu: một thực hành chuyên nghiệp?” Đại học Paris-XIII.

[31] telegraph.co.uk, 15 tháng Năm 2010.

[32] Jennifer Howard, “Dịch giả đấu tranh để chứng minh uy tín học thuật của họ” trong The Chronicle of Higher Education, Washington, 17 tháng Một 2010.

[33] Sđd.

[34] Richard Lea, “Lost: translation” in trên The Guardian, ngày 16 tháng Mười một 2007.

[35] Peter Tterzian, “The other author of Don Quixote. Translating literature should count as an art, says Edith Grossman” [“Tác giả thứ hai của Don Quixote. Dịch thuật văn học nên được coi là một nghệ thuật, Edith Grossman nói”] trên Boston.com, ngày 7 tháng Ba năm 2010.

[36] I ferri del mestiere, Einaudi, Turin 2003.

[37] Dịch từ tiếng Ý bởi Jean-Marie Le Ray, xem bản gốc tiếng Ý tại www.biblit.it/cavalieri_erranti.htm.

[38] Marina Rullo, “Biblit” trong TransLittérature, số 30, mùa đông năm 2006, số đặc biệt về nước Ý.

[39] Dori Agrosi, “Tiếng nói của dịch giả” trong Translittérature, số 30, mùa đông năm 2006.

[40] Maïca Sanconie, “Chân dung một nữ dịch giả có râu” in trên Translittérature số 37, hè 2009.

 

(Xin trân trọng cảm ơn tác giả Pierre Assouline đã chấp thuận cho Zzz Review dịch đăng hai chương báo cáo này.)

Chấm sao chút:

Đã có 0 người chấm, trung bình 0 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3

Người góp chữ

Phạm Phương Hiền

Một con sâu nghèo đục khoét truyện tranh và mê chơi mô hình.

Lê Ngọc Bảo

Lê Ngọc Bảo là dịch giả.

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi

Be the first to comment

Bạn nghĩ sao?

%d bloggers like this: