Hoạt động của Zzz Review năm 2022
được sự hỗ trợ của Viện Goethe

Người dịch hay kẻ tội đồ

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi
Trận chiến vì tiền của Pieter van der Heyden (1530-1572)
Thời gian đọc: 6 phút

(Bài viết thuộc Zzz Review số 2021: Về sự dịch, ngày 30-11-2021)

Cách đây hai mươi năm, khi tôi mới “chập chững” bước vào con đường dịch văn học, ai đó trong một cuốn sách nào đó đã dạy tôi một điều đại ý rằng người dịch chỉ nên đứng sau tác giả và đứng khuất hẳn sau tác phẩm mình dịch. Ban đầu tôi nghiệm thấy lời răn đó đúng, nhưng bây giờ thì không. Người dịch bây giờ nếu dịch những thứ làng nhàng thì không nói làm gì, hễ dịch những cuốn có tiếng tăm một chút thì buộc phải đứng ra trước tác phẩm để chịu trách nhiệm trước sự khen chê của đủ loại độc giả, đã đọc cũng có mà chưa từng cũng nhiều, phê bình nghiêm túc cũng có, ném đá hội đồng cũng có.

Khi bạn đổ mồ hôi dịch từng trang sách, đọc ý nghĩ của tác giả, giải mã đủ các kiểu nói ẩn ý, nói lái, nói lấp lửng, vật vã lục lọi trong vốn liếng tiếng mẹ đẻ luôn chẳng đầy ắp của mình để lựa chọn từ ngữ thích hợp hết ngày này đến ngày khác, trong vài tháng hoặc vài năm cho ra một bản dịch và bạn được khen thì bạn có vui không? Vui chứ! Nhưng bây giờ, trong môi trường văn hóa của chúng ta, những cơn mưa khen ngợi cũng đồng thời là bến bờ hấp dẫn cho sự săm soi và hoài nghi ghé đáp. Bạn nên nhớ, khi các thánh soi đã hăm hở vào cuộc thì họ không bao giờ chịu trở ra tay trắng: hàng nghìn câu bạn dịch ổn sẽ không được đả động đến, nhưng chỉ cần bạn dịch sai một ý, hoặc diễn đạt ý không đúng theo cách các thánh nghĩ thì bạn hoàn toàn có thể trở thành túi đựng “gạch đá”. Với sự tiếp tay đắc lực và vô tư của mạng xã hội, chỉ cần một dòng trạng thái ngắn gọn với giọng chê bai sắc sảo và (đôi khi dí dỏm) kèm câu trích dẫn được coi là con sâu mà “chủ thớt” bắt được trong bản dịch của bạn là đủ để gạch đá dội tới. Gạch đá nặng ký nhất có khi được ném dưới dạng một câu “còm” mang tính quyết định: “Đang định mua cuốn này, nhưng nay thấy thế này thì thôi, nghỉ!”, “Trước nay tưởng ông này giỏi, đọc câu này đủ biết là ngu!” Cảm xúc của đám đông trên mạng xã hội rất dễ lây lan, và quyết định tẩy chay một sản phẩm nào đó do một ai đó làm ra cũng vậy! Bạn bị “đạp” từ đó và kể từ đó bạn trở thành tội đồ.

Đã xác định đi trên con đường dịch văn học thế nào bạn cũng gặp những độc giả hiểu biết và khó tính. Họ là những nhà phê bình tự phát. Một khi họ đã hạ cố đọc và phán xét một bản dịch, họ đương nhiên coi mình “trên cơ” so với kẻ dịch dốt nát. Nhưng những nhà phê bình từ trên trời rơi xuống này cũng có người tốt, kẻ xấu, dù đều giỏi cả. Muốn đi lâu trên con đường lao khổ này bạn phải đủ nhạy cảm để phân biệt được loại nhà phê bình nào muốn tô sáng các sai lỗi của bạn với mục đích dạy dỗ bạn để thỏa chí làm thầy của bản thân họ, hoặc để đám đông đổ xô đến xử bạn như thế họ có “ân oán giang hồ” với cá nhân bạn, hoặc với nhà xuất bản đứng ra in bản dịch của bạn. Loại thầy thứ hai là những người chỉ cho bạn thấy khiếm khuyết trong sản phẩm của bạn với tinh thần xây dựng, với mục đích giúp bạn sửa chữa, rút kinh nghiệm để làm lại, làm mới sản phẩm dịch của bạn vì lợi ích của người đọc, dĩ nhiên trong đó có nhà phê bình. Không khó để bạn nhận ra động cơ của hai loại nhà phê bình này. Với loại thứ nhất, bạn có thể vẫn lắng nghe, nhưng không kính nể, và không kính nể thì rất khó có sự tiếp thu. Với loại thứ hai, theo kinh nghiệm của tôi, nếu đủ sáng suốt và khôn ngoan, bạn nên cắp bút theo học cả đời.

Ngoài những chỉ dẫn cụ thể về thiếu sót của một bản dịch, các nhà phê bình trong làng dịch còn chịu khó phủ sóng triết lý và thành kiến của mình. Ví dụ, vài nhà phê bình trong làng dịch khẳng định rằng, đã là bản dịch từ ngôn ngữ thứ hai, không phải từ bản ngữ thì đều là đồ bỏ, không đáng được đọc. Một mặt, liên tưởng đến việc thưởng trà nước một, nước hai, nước ba, tôi đồng ý rằng dịch thẳng từ nguyên tác là con đường ngắn nhất để đảm bảo sự chính xác. Nhưng mặt khác, tôi cũng biết thực tế cho thấy, nhiều bản dịch được dịch từ nguyên tác vẫn thòi lòi ra nhiều lỗi, hoặc chẳng thiếu những chỗ ý của tác giả bị hiểu sai. Giữa hai ngôn ngữ thôi cũng luôn có những cái bẫy của sự khác biệt đón lõng một người dịch. Lại nữa, nếu nói sách dịch từ ngôn ngữ khác không phải từ tiếng mẹ đẻ của tác giả coi như vứt, thì những tác phẩm của Andersen mà tôi và các bạn đọc từ thuở nhỏ, và các cháu nhỏ bây giờ đang đọc và yêu thích chẳng phải được dịch từ ngôn ngữ khác đó sao? Ai có thể chỉ cho tôi một bản dịch Andersen từ tiếng Đan Mạch để tôi tìm đọc và hậu tạ?

Thực tế, các nhà phê bình chỉ chiếm phần rất nhỏ trong thế giới của người dịch và người tiếp nhận bản dịch mà thôi. Đa số những người tiếp nhận tác phẩm dịch là các độc giả đọc sách như đi tới bụi hoa hồng để ngắm hoa, để tận hưởng hương thơm tinh túy, màu xanh tươi tắn của lá nụ, búp chồi chứ không phải để tìm gai, bắt sâu. Là người đọc sách, tôi cũng thường đọc theo cách ấy. Chớ vội nói họ dốt, họ dễ dãi, dung túng cho sự cẩu thả, dốt nát của các dịch giả. Xin thưa, xét theo quan niệm đọc sách là niềm hạnh phúc dễ kiếm, họ là những độc giả thông thái, những người biết đọc! Đọc một cuốn sách, nhất là sách văn học, là để thưởng thức cái hay của nội dung, cái đẹp của ngôn từ, lắng nghe niềm vui, nỗi buồn của những con tim, các cung bậc cảm xúc của tâm hồn mình khi tiếp xúc với cái hay, cái đẹp đó, chứ đọc sách chỉ để tìm lỗi thì chán chết!

Suy cho cùng, nếu bạn là một người dịch văn học, vừa có những độc giả đọc sách với tâm thế tới bụi hoa hồng để ngắm, sẵn sàng rút hầu bao mua sách của bạn đều đặn, bỏ thời gian ra đọc chúng lại vừa có những nhà phê bình, những người thầy trời cho, kiên nhẫn chỉ cho bạn những khiếm khuyết trong sản phẩm của bạn với mục đích để bạn có thể làm ra những sản phẩm tương lai tốt hơn mà bạn chẳng phải trả một đồng thù lao, thì bạn còn kêu ca nỗi gì? Hãy cứ đi, hãy cứ vấp ngã, và rồi đứng dậy, đi tiếp. Đừng quên rằng, giống như mọi sản phẩm khác mà con người tạo ra trên đời này cũng như con người mà Thượng Đế tạo ra vậy, Không Thể Hoàn Hảo. Nhưng cũng đừng quên đã đặt chân lên con đường này bạn luôn phải học không ngừng để tiếp tục cất bước. Dĩ nhiên, bạn có thể chọn chấp nhận cuộc chơi hoặc nghỉ chơi. Có ai bắt ép bạn đâu?

Có chăng, nếu kêu ca bạn có thể kêu ca nhuận bút dịch hiện nay quá thấp. Nhưng cũng cần phải nhìn nhận một thực tế rằng các chủ xuất bản ở ta chưa ai lọt vào danh sách tỉ phú cả, bởi số người đọc sách còn quá ít so với tỉ lệ người biết chữ, và vẫn còn những người hoan hỉ khi mua sách hạ giá sốc, sách giả. Xã hội phải có nhiều người đọc sách thì nhuận bút cho tác giả, dịch giả mới tăng được.

Và đây là lời cuối cho một bài tâm sự vớ vẩn của một kẻ dịch văn học sau hai mươi năm vẫn luôn tự coi mình là người đang học: nếu ai đó có thể ship siêu tốc đến làng dịch của chúng tôi một món gì đó thật thiết thực, xin hãy ship tới đây một tạp chí phê bình dịch thuật đúng nghĩa quy tụ những nhà phê bình thuộc loại thứ hai (như tôi đã nêu ở đoạn trên), để dù phải lên đoạn đầu đài những người dịch văn học cũng được hít thở chút không khí công bằng, nhân văn.

Nguyễn Bích Lan

Chấm sao chút:

Đã có 11 người chấm, trung bình 4.5 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3

Người góp chữ

Nguyễn Bích Lan

Tôi tự nhận mình là thợ cày vì việc dịch văn học cực hơn cả cày ruộng và mùa màng thì còn phụ thuộc vào Trời!

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi

2 Comments on Người dịch hay kẻ tội đồ

  1. Dịch thuật ở VIệt Nam nhuận bút rất bèo bọt, nhưng cũng phải thôi khi mà lượng người coi đọc sách là 1 thói quen, 1 thú giải trí còn quá ít. Độc giả như tôi nhiều khi đọc được 1 cuốn sách hay muốn chia sẻ, giãi bày với ai đó xung quanh còn khó. Rất cảm ơn các dịch giả đã làm công việc thầm lặng này, hy vọng một ngày nào đó tỉ lệ xóa mù sách tương đương với xóa mù chữ.

  2. Em chào chị Lan ạ, em là sinh viên ngành báo chí ở Mĩ, đang chập chững bước vào con đường dịch thuật văn chương. Em mong muốn cải thiện kĩ năng viết của mình và hi vọng trong tương lai có thể dịch văn học Việt Nam ra tiếng Anh và tiếng Trung ạ. Khi mới bắt đầu dịch thuật thì quá trình liên hệ với nhà xuất bản sách hoặc tác giả như thế nào ạ? Em cám ơn chị nhiều ạ.

Bạn nghĩ sao?

%d bloggers like this: