Hoạt động của Zzz Review năm 2022
được sự hỗ trợ của Viện Goethe

Dịch Kawabata từ tiếng Nhật

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi
Thời gian đọc: 11 phút

(Bài viết thuộc Zzz Review số 2021: Về sự dịch, ngày 30-11-2021)

*

Đúng như tiêu đề, trong bài viết nhỏ này tôi xin được chia sẻ một vài trải nghiệm, chiêm nghiệm thực tế của mình trong quá trình dịch các tác phẩm văn học Nhật Bản nói chung và Kawabata nói riêng từ ngôn ngữ gốc là tiếng Nhật.

Trước đây, các tác phẩm xuất bản chính thức tại Việt Nam của Kawabata cũng như các tác giả Nhật Bản khác hầu hết, hay nói chính xác hơn là hoàn toàn được dịch từ một ngôn ngữ thứ ba, mà chủ yếu là tiếng Anh và tiếng Pháp. Kể từ sau khi Việt Nam gia nhập Công ước Berne, những người làm xuất bản cũng như độc giả bắt đầu quan tâm hơn tới các tác phẩm được dịch từ ngôn ngữ gốc. Hơn nữa, trong bối cảnh giao lưu giữa hai nước Nhật Bản và Việt Nam, mà trước hết là kinh tế, rồi đến văn hóa và ngôn ngữ nở rộ trong vài chục năm trở lại đây, đội ngũ người dịch tiếng Nhật gia tăng cả về số lượng lẫn chất lượng cũng đã góp phần thúc đẩy khuynh hướng này.

Các tác phẩm được dịch trực tiếp từ ngôn ngữ gốc hẳn đã đem đến cho độc giả một cảm giác mới, bằng một diện mạo mới, nhưng cũng khó mà nói được là hay hơn hay dở hơn những bản dịch cũ. Tuy nhiên, dù sao thì “tính bảo tồn” của một số yếu tố trong tác phẩm khi được dịch trực tiếp từ ngôn ngữ gốc cũng sẽ tốt hơn so với khi dịch từ một ngôn ngữ thứ ba. Nhất là khi tiếng Nhật cũng sử dụng một khối lượng lớn các từ vựng có nguồn gốc chữ Hán giống như trong tiếng Việt. Nhiều trường hợp, người dịch chỉ cần một thao tác đơn giản là chuyển đổi sang âm Hán Việt là có thể dùng được luôn chính từ gốc trong tác phẩm. Hơn nữa, do cùng nằm trong vùng ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc nên nhiều phong tục, lối tư duy của Nhật Bản cũng có những điểm tương đồng với Việt Nam. Đây là những yếu tố có tính lợi thế khi dịch từ ngôn ngữ gốc so với dịch qua một ngôn ngữ thứ ba có tính chất “bộ lọc”, đã lược bỏ đi một số yếu tố “khó dịch” hoặc “không thể dịch” do khác biệt về tư duy ngôn ngữ và văn hóa.

Mặc dầu sự tương đồng trong việc vay mượn từ vựng, hay cùng chịu ảnh hưởng chung về mặt văn hóa từ Trung Quốc đem đến một số thuận tiện cho người dịch tiếng Nhật, nhưng ngược lại, dễ dẫn đến sự “lười biếng” của người dịch khi không thể tìm được một từ trúng trong tiếng Việt thì cứ thế “convert” sang âm Hán Việt, mà ta đều biết rằng, cùng một từ vay mượn từ chữ Hán, do quá trình phát triển riêng của từng ngôn ngữ cũng như thời điểm vay mượn khác nhau, thì ngay cả nét nghĩa gốc trong tiếng Hán cũng đã có sự biến đổi, chứ nói gì tới hai thứ tiếng vay mượn ít có sự giao thoa với nhau như tiếng Nhật và tiếng Việt. Thành thử, đôi khi độc giả sẽ cảm thấy có những từ nghe thì quen tai, nhưng nghĩa thì cứ bị chệch đi đâu đó.

Hơn thế nữa, ngoài những từ thuộc loại “Hòa chế Hán ngữ”[1] được bổ sung vào vốn từ vựng tiếng Việt chủ yếu thông qua con đường Trung Quốc giai đoạn từ cuối thế kỷ 19-đầu thế kỷ 20 cho tới nay, thì lịch sử giao lưu trên phương diện ngôn ngữ giữa tiếng Việt và tiếng Nhật vẫn còn rất ngắn ngủi. Điều này có nghĩa là, so với tiếng Pháp hay tiếng Anh, những ngoại ngữ đã có thời gian dài được sử dụng ở Việt Nam, thì vẫn còn nhiều khoảng trống cần lấp đầy trong cách dịch từ vựng, hay cấu trúc câu từ tiếng Nhật sang tiếng Việt. Có lẽ đây cũng là lý do mà các tác phẩm của các nhà văn Nhật Bản trước kia hầu hết đều phải dịch thông qua một ngôn ngữ thứ ba.

Bên cạnh đó, cấu trúc ngữ pháp của tiếng Nhật không phải dạng phổ biến S+V+O, mà là S+O+V, tức là động từ đặt ở cuối câu. Các trợ từ và các dạng chia động từ đảm nhiệm chức năng ngữ pháp cũng như liên kết câu. Về mặt ngữ pháp, tiếng Nhật không phải là thứ tiếng quá khó, nhưng là thứ tiếng mơ hồ và thiếu chặt chẽ bậc nhất thế giới. Tiếng Nhật phụ thuộc rất nhiều vào ngữ cảnh. Khi ngữ cảnh đã được xác định, phần lớn chủ ngữ sẽ bị lược bỏ, thậm chí là cả tân ngữ. Các đại từ phiếm chỉ “cái này (kore)”, “cái ấy (sore)”, “cái kia (are)”, hay các cụm bổ ngữ phiếm chỉ “như thế này (konoyouna, konna)”, “như thế ấy (sonoyouna, sonna)” v.v. được sử dụng một cách tối đa. Các từ phiếm chỉ phổ biến tới mức, đặc biệt trong những câu phức khi nói đến nhiều sự việc, khiến cho người nước ngoài bối rối, khó mà xác định được “cái ấy” là cái nào. Chưa kể tư duy phân biệt trên dưới, trong ngoài trong tiếng Nhật rất rõ ràng. Điều này dẫn đến lối nói tôn kính và khiêm nhường trong tiếng Nhật: bề dưới nói về bề trên thì dùng kính ngữ, nói về mình thì dùng khiêm nhường ngữ; hoặc khi nói về người thuộc phe mình (bên trong) thì dùng khiêm nhường ngữ, còn nói về người bên ngoài thì dùng kính ngữ v.v. Đây cũng là tiền đề để tiếng Nhật lược bỏ đi chủ ngữ hoặc tân ngữ, buộc người đọc phải dựa vào cách dùng từ, lối nói để xác định các chủ thể và khách thể đã bị ẩn đi. Do chủ ngữ và tân ngữ hầu hết đã bị lược bỏ, nên người đọc phải bám sát vào mạch văn, một cách không lơ là, thì mới hiểu được câu chuyện đang nói đến ai, người đó đang làm gì, với ai v.v.

Một vấn đề nữa của tiếng Nhật là về phương diện biểu kí. Tiếng Nhật ngoài bộ chữ riêng của mình là Hiragana và Katakana thì còn dùng rất nhiều chữ Hán. Tiếng Nhật được cho là mượn tổng cộng khoảng bốn mươi ngàn chữ Hán, trong đó có hai ngàn chữ Hán thường dùng. Hai ngàn chữ Hán thường dùng được định ra nhằm mục đích để những người có học vấn bình thường cũng có thể đọc tốt các loại ấn phẩm phổ thông, vì vậy báo chí, sách giáo khoa, các sách thường thức v.v. chỉ được sử dụng trong số hai ngàn chữ Hán này. Nhưng tiểu thuyết thì không. Một chữ Hán trong tiếng Nhật có thể có nhiều cách đọc khác nhau, tùy thuộc ngữ cảnh, hoặc tùy thuộc vào việc nó được kết hợp với các chữ khác như thế nào. Điều này đòi hỏi người dịch phải có kho từ vựng cộng với vốn chữ Hán thật tốt nếu không muốn cứ chốc chốc lại phải tra từ điển. Văn bản có nhiều chữ Hán quá cũng khổ, nhưng ngược lại, khi tác giả kiệm dùng chữ Hán mà dùng nhiều chữ Hiragana thì cũng lại có nỗi khổ khác. Ấy là tiếng Nhật không dùng dấu cách để phân biệt các từ, trong khi một từ thường gồm nhiều âm tiết, mỗi âm tiết lại là một ký tự nên khi được viết thành một chuỗi ký tự Hiragana liền tù tì không lấy gì để phân biệt sẽ rất dễ gây ra tình cảnh nhìn gà hóa cuốc.

Trên đây tôi vừa tóm lược lại một vài những đặc trưng của tiếng Nhật cũng như bối cảnh giao lưu giữa hai ngôn ngữ Việt-Nhật để cất lên nỗi thống khổ của những người dịch tiếng Nhật. Mặc dù tôi biết còn nhiều thứ tiếng khác khó hơn bội phần.

 

**

 

Tiếp theo xin được tiếp tục với câu chuyện dịch Kawabata.

Nói đến văn học Nhật Bản, người ta không thể không nhắc đến Kawabata Yasunari. So với các nhà văn đồng hương kinh điển khác, có lẽ Kawabata là tác giả được dịch nhiều nhất ở Việt Nam thời kì trước. Phần vì ông là nhà văn đầu tiên của Nhật Bản giành giải Nobel văn học, nhưng cũng bởi văn chương của Kawabata có cái gì đó rất Nhật Bản, rất cuốn hút.

Như tôi đã nói đến ở trên, nhờ sự quan tâm của những người làm xuất bản và độc giả, sự lớn mạnh của đội ngũ người dịch tiếng Nhật mà trong khoảng năm, sáu năm trở lại đây, các tác phẩm của Kawabata ở Việt Nam cũng bắt đầu được dịch lại, hoặc dịch mới từ nguyên bản tiếng Nhật, có thể kể đến như Xứ tuyết, Ngàn cánh hạc, Hồ, Những người đẹp say ngủ v.v.

Nếu có ai hỏi cảm nghĩ của tôi về văn của Kawabata trên cương vị một người dịch, tôi chỉ dám nói đúng một từ: khó nhằn.

Chặng đường dịch văn học của tôi khởi đầu vào năm 2005 với tác phẩm N.P của Yoshimoto Banana, nhưng phải mười năm sau, tức năm 2015, tôi mới dám chính thức bắt tay vào dịch Kawabata qua tác phẩm Hồ. Kì thực thì ít năm trước đó, tôi đã từng nhận lời dịch tập truyện ngắn Tiểu thuyết trong lòng bàn tay nhưng đành thất hứa, vì cảm thấy thời điểm vẫn chưa thật chín muồi, hay nói cách khác, cá nhân tôi chưa thật sẵn sàng. Văn chương của Kawabata có thể gói gọn trong hai từ “đẹp” và “buồn”. Đó là cái đẹp rất Nhật Bản và nỗi buồn rất Nhật Bản. Đó chính là điều hấp dẫn tôi và thôi thúc tôi dịch Kawabata.

Nói đến Tiểu thuyết trong lòng bàn tay thì tôi lại phải kể thêm rằng, thật ra thì tôi đã dịch chơi một số truyện trong cuốn này từ thời còn là sinh viên đại học. Số là chị gái bạn gái tôi thời ấy học trường đại học sư phạm văn, viết luận văn về Kawabata, sau khi tốt nghiệp thì đi dạy văn ở một trường cấp ba, tình cờ thế nào có một đoàn Nhật Bản đến thăm trường, biết chị gái bạn tôi làm luận văn về Kawabata liền tặng chị một cuốn Tiểu thuyết trong lòng bàn tay bản bỏ túi bằng tiếng Nhật. Tất nhiên là nó đã đến tay tôi qua bạn gái tôi, vì chị gái bạn tôi không biết tiếng Nhật. Ít lâu sau bạn tôi đi học nước ngoài, chúng tôi đều đặn biên thư cho nhau, cứ cách vài bức thư thì tôi lại kèm theo bản dịch của một truyện bất kỳ trong tập truyện ngắn ấy để bạn tôi đọc cho vui.

Đó có lẽ là cái duyện nợ khiến sau này cuốn đầu tiên của Kawabata mà tôi định dịch là Tiểu thuyết trong lòng bàn tay. Nhưng dịch chơi là một chuyện, dịch thật lại là một chuyện khác. Dịch thật đòi hỏi không chỉ sự nghiêm túc, mà còn là sức tập trung, sức bền để đi hết một cuốn sách. Tôi cho rằng mình thường khá thận trọng khi nhận dịch một cuốn sách. Tôi cần xác nhận tính phù hợp của nội dung, văn phong của tác phẩm trong mối tương quan với kinh nghiệm sống, khả năng thấu hiểu con người, hoàn cảnh của mình trước khi quyết định có nên dịch hay không. Tôi thường nghĩ, không phải cuốn sách nào cũng tốt cho tất cả mọi người, sách cũng như thuốc, người ta phải uống đúng loại, đúng liều lượng, theo cân nặng, lứa tuổi v.v. thì khi chọn dịch một cuốn sách cũng vậy. Đặc biệt có những điều nằm ngoài mặt chữ, mang tính chiêm nghiệm, thì người đọc hoặc người dịch cũng cần phải có đủ trải nghiệm để cảm bắt được nó. Có những thứ đọc khi còn trẻ tôi không hiểu được, nhưng sang tuổi trung niên tôi hiểu ra một chút, và có thể sau này về già tôi sẽ hiểu thêm nhiều hơn. Dịch cũng giống như vậy thôi. Ngay cả khi dịch Hồ của Kawabata, tôi cũng phải đọc đi đọc lại đến ba lần mới bắt tay vào dịch. Đọc xong lần đầu tiên tôi cất sách vào tủ cho đến nửa năm sau mới lấy ra đọc lại, mỗi lần đọc lại, lại vỡ thêm ra một vài điều rồi cuối cùng mới có đủ tự tin để khai sự.

Quay lại với chuyện tại sao Kawabata lại khó dịch. Trước hết, phải nói rằng văn của Kawabata hội đủ mọi yếu tố đặc trưng của tiếng Nhật mà tôi đã kể ở trên. Nếu so với một nhà văn Nhật Bản khác mà tôi từng dịch là Murakami Haruki, thì Kawabata khó dịch hơn nhiều. Có thể Murakami là nhà văn gần thời với chúng ta hơn, nên tiếng Nhật đã hiện đại hơn, dễ hiểu hơn, nhưng có một yếu tố khác cũng quan trọng không kém, ấy là Murakami chịu ảnh hưởng của các nhà văn phương Tây khá nhiều, nên có thể cảm nhận được rõ lối hành văn liền lạc, khá Tây của ông. Khi dịch Murakami, tôi ít khi “vấp”, và không có nhiều đoạn phải ngồi nghĩ mãi xem ý tác giả là như thế nào.

Trong tiếng Nhật có từ “ngữ cảm”, từ này dùng để chỉ những sắc thái bên ngoài lớp vỏ ngữ nghĩa của từ, hoặc để nói về sự nhạy cảm ngôn ngữ của một người. Tôi may mắn vì làm nghề thông ngôn, được tiếp xúc với tiếng Nhật sống. Kinh nghiệm này giúp ích cho tôi rất nhiều trong việc mài giũa “ngữ cảm” của mình. Mặc dầu vậy, việc dịch Kawabata đối với tôi vẫn luôn là những thử thách lớn, ngay cả khi cuốn tôi đang dịch lúc này đã là cuốn thứ ba của ông.

Kawabata thường theo đuổi lối viết mà ở đó ý nghĩ của các nhân vật cứ miên man theo dòng tư tưởng, rất khó nắm bắt. Tuyến tính thời gian bị đảo lộn, kết hợp với sự không liền lạc của cấu trúc câu tiếng Nhật, thói quen lược bỏ chủ ngữ hoặc tân ngữ, sử dụng triệt để các từ phiếm chỉ, là những cái bẫy chết người đối với người dịch. Như tôi đã thú nhận, tôi vẫn không hoàn toàn tự tin khi dịch Kawabata chỉ với văn bản tiếng Nhật. Bản dịch sang một ngôn ngữ thứ ba là một điểm tựa hữu hiệu. Tôi thường tham khảo các bản dịch sang tiếng Anh hoặc tiếng Pháp, nhưng chủ yếu là tiếng Anh. Khi tham khảo các bản dịch này, tôi học được gì? Thứ nhất, người dịch Kawabata thường là những dịch giả đáng tin cậy, nhờ đó tôi có thể kiểm chứng được tính chính xác trong bản dịch của mình. Thứ hai, các thứ tiếng châu Âu có tính logic cao, đương nhiên sẽ không chấp nhận lối hành văn mơ hồ kiểu lược bỏ chủ ngữ hoặc tân ngữ, hay dùng quá nhiều các từ phiếm chỉ, qua đó tôi có thể thấy ý nghĩa của những câu, những đoạn khó nắm bắt trở nên “nổi rõ” hơn. Tuy nhiên ở đây cũng phải nói rằng, các thứ tiếng châu Á, trong đó gồm cả tiếng Việt, chấp nhận sự mơ hồ ở một mức độ nhất định, vì thế việc mượn lối dịch của tiếng Anh hay tiếng Pháp đến đâu cũng là điều mà người dịch phải tính toán. Thứ ba, như tôi đã trình bày ở phần trước, những cách dịch có tính phổ quát một cụm từ hay một cấu trúc câu giữa tiếng Nhật và tiếng Việt chưa thật sự định hình, do thời gian giao lưu chưa dài, vì vậy cách dịch một lối diễn đạt trong tiếng Nhật sang tiếng Anh như thế nào cũng đem đến một gợi ý không tồi để tôi xử lý một cấu trúc tiếng Nhật khó sang tiếng Việt. Đặc biệt là khi độc giả Việt Nam đã và dễ dàng chấp nhận lối hành văn khá Tây trong tiếng Việt hơn là lối hành văn “ngu ngơ” kiểu Nhật Bản.

Đối với tôi, một người dịch tiếng Nhật, Kawabata luôn là một đỉnh núi hiểm nhưng đầy cuốn hút, thôi thúc mình phải vượt qua. Trong khuôn khổ bài viết không dài, tôi chỉ mạn phép chia sẻ một vài suy nghĩ cá nhân khi dịch các tác phẩm văn học Nhật Bản nói chung và Kawabata nói riêng trực tiếp từ tiếng Nhật sang tiếng Việt. Sẽ là thuyết phục hơn nếu tôi đưa thêm một vài dẫn chứng cho các luận điểm của mình, nhưng do điều kiện không cho phép, thành thử tôi đành khất các bạn độc giả vào một dịp khác nếu điều kiện cho phép. Tôi cũng hi vọng rằng, với sự nỗ lực, miệt mài của những người dịch tiếng Nhật, trong đó có cả tôi, các độc giả sẽ ngày càng được thưởng thức những bản dịch hay hơn, đẹp hơn và chính xác hơn./.

Uyên Thiểm

 

[1] Là những chữ Hán đã có từ trước, hoặc do người Nhật tạo mới, được người Nhật sử dụng để dịch các thuật ngữ trên các phương diện khoa học kỹ thuật, văn học nghệ thuật, triết học v.v. Có thể kể đến một số ví dụ phổ biến như các từ “văn hóa”, “triết học”, “trào lưu”, “đại học”, “phạm trù” v.v.

Chấm sao chút:

Đã có 5 người chấm, trung bình 4.6 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3

Người góp chữ

Uyên Thiểm

Thủ chuyết.

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi

Be the first to comment

Bạn nghĩ sao?

%d bloggers like this: