Allison Braden, Phê bình dịch: Phỏng vấn Tim Parks

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi
Thời gian đọc: 11 phút

(Bài viết thuộc Zzz Review số 2021: Về sự dịch, ngày 30-11-2021)

Cuối năm ngoái, bài phê bình cuốn This Little Art (tác giả Kate Briggs) của Benjamin Moser trên Thời báo New York đã tạo ra một cuộc tranh luận khuấy động cộng đồng dịch văn học về bản chất của chất lượng dịch và phê bình dịch. Bài phê bình đã khiến một nhóm dịch giả nặng ký, bao gồm Susan Bernofsky và Lawrence Venuti, phải gửi một lá thư gay gắt tới Tổng biên tập của Thời báo. Tim Parks đã tham gia bày tỏ ý kiến thông qua một bài viết trên trang NYR Daily, “Tại sao dịch thuật xứng đáng được nghiên cứu kỹ lưỡng” (Why Translation Deserves Scrutiny), trong đó nêu ra một số thách thức của phê bình dịch và bảo vệ nỗ lực này.

Trong cuộc trò chuyện dưới đây, Parks phân tích tỉ mỉ vai trò của nhà phê bình dịch thuật, cũng như làm rõ quan điểm thế nào là lỗi, và giải thích lý thuyết dịch ảnh hưởng tới cách ông phê bình ra sao. Tranh cãi ồn ào về chất lượng và phê bình vốn là đặc trưng của bao cuộc đối thoại về dịch thuật hàng thế kỷ nay. Cuộc trò chuyện tiếp diễn như sau.

 

Allison Braden (AB): Tại một hội thảo về dịch, tôi đã nghe một diễn giả lập luận rằng lỗi dịch, miễn không ngăn cản thông điệp của tác giả gì cho lắm, thì không đáng kể. Ông còn nói tiếp rằng mình luôn cố gắng tránh, làm sao càng phạm ít lỗi càng tốt. Sau đó, một khán giả lại cho rằng càng làm nghề dịch lâu, cô thấy mình càng phạm nhiều “lỗi” hơn, do kinh nghiệm càng lâu thì càng phóng tay. Đối với nhóm coi trọng độ chính xác về ngữ nghĩa, hình như có một sự mù mờ đáng báo động xung quanh khái niệm lỗi vs. quyền chủ động. Ông quan niệm thế nào về mối quan hệ giữa hai điều này?

Tim Parks (TP): Một văn bản văn chương trở nên sống động khi độc giả mang lại cho nó loại năng lực và dẫn chiếu văn hóa tạo được ý nghĩa cho ngôn từ. Vì dịch giả là người đọc thay văn bản tiếng nước ngoài cho chúng ta, những người không thể tự đọc trực tiếp được, ta hi vọng rằng anh hoặc cô ấy là một độc giả như vậy và có được năng lực và kiến thức kể trên. Tất nhiên để trở thành một người đọc sâu sắc và chính xác với một thứ ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ không phải là điều dễ dàng. Hầu hết chúng ta đều có khiếm khuyết. Vậy nên sẽ có những lúc dịch giả không hiểu một thứ, không phát hiện ra một cụm từ là thành ngữ, không nhận ra trong một bối cảnh nhất định thì từ này hoặc từ kia có thể có ý nghĩa khác; rồi khi họ viết xuống phiên bản của họ thì ta có một lỗi. Độ nghiêm trọng của lỗi này phụ thuộc vào vị trí của nó trong văn bản và văn bản thuộc loại gì. Nó có thể thật sự không đáng kể hoặc vô cùng nhỏ bé. Nhưng tương tự, nó cũng có thể vô cùng quan trọng. Hoặc những lỗi nhỏ thường xuyên cuối cùng có thể dẫn đến một sự khác biệt lớn về giọng điệu hay cảm xúc. Dù rơi vào trường hợp nào, lỗi – và tôi không thể thấy ta tìm được tên nào khác – thì chẳng ai mong muốn cả.

Quay trở lại “sự mù mờ” mà chị nhận thấy được liên quan tới câu hỏi chả có gì khó kia, ta không thể không cảm thấy nó nảy sinh từ sự dễ tổn thương trong năng lực ngôn ngữ gốc của người dịch. Ngày nay, có xu hướng cho rằng ta chỉ cần nắm cơ bản một ngoại ngữ và biết viết tiếng Anh rành mạch là có thể dịch tốt, thậm chí giật luôn giải thưởng. Hoặc chỉ cần lấy bằng Thạc sỹ về Nghiên cứu Dịch thuật là đủ. Nhưng ngôn ngữ là một bữa tiệc ê hề và văn chương khai thác và đóng góp vào sự ê hề ấy. Ta yêu một tác phẩm hay vì nó gợi lên dồi dào những ám chỉ, sự dí dỏm cũng như gợi ý, và cảm giác rằng khi đọc lại ta sẽ còn tìm thấy nhiều điều hơn nữa. Để tinh thông ngôn ngữ thứ hai, tức là dịch giả thật sự nắm bắt được tất cả, hoặc chí ít là hầu hết mọi thứ, đâu có dễ. Vì vậy có thể hiểu được khi một số dịch giả tỏ ra phòng bị hoặc mơ hồ.

 

AB: Trong “Vì sao Dịch thuật xứng đáng được nghiên cứu kỹ lưỡng”, ông đã đặt nhiều câu hỏi về việc một bài phê bình một bản dịch nên như thế nào. Ông đã tìm được những câu trả lời nào?

TP: Tôi cho rằng câu hỏi đầu tiên là, ta đang phê bình cuốn sách hay bản dịch? Nếu được đặt viết phê bình cuốn sách mà không biết ngôn ngữ gốc, ta biết làm gì ngoài đưa ra vài nhận xét về sự đan bện giữa văn phong và nội dung, về lời văn nhịp nhàng vân vân, sự thích thú hoặc không khi đọc. Thật sự đó, ta không nên đưa ra bất kỳ một nhận định mạnh mẽ nào, tiêu cực hay tích cực, về bản chất của bản dịch nếu không biết bản gốc. Giống như tôi không nghĩ rằng giám khảo nên trao giải thưởng dịch khi họ không biết ngôn ngữ gốc và không kiểm tra bản dịch ít nhất vài chỗ so với bản gốc.

Vấn đề khác hẳn khi ta được yêu cầu nhận xét về, ví dụ, một bản dịch lại của một tác phẩm kinh điển từ một ngôn ngữ mà ta biết, đặc biệt là nếu ta tìm thấy một đống lỗi đáng xấu hổ, chưa hết, bản dịch đó lại còn được những người có tên tuổi khen lấy khen để nhằm lăng xê quảng cáo. Đây là trường hợp một bản dịch lại quan trọng từ tiếng Ý mà tôi mới đánh giá gần đây trên một tạp chí Mỹ. Có rất, rất nhiều lỗi, một vài cái thậm chí còn nghiêm trọng vì thay đổi hẳn nghĩa của tác phẩm, mà không lỗi nào trong số đó, hài hước thay, xuất hiện trong bản dịch cũ của cùng tác phẩm đó. Biết phải nói gì trong những tình huống như thế này đây, thật sự khó đấy, khi ta không muốn xích mích với những nhà xuất bản đã dũng cảm quyết định đầu tư cho dịch lại, và ta vẫn muốn mọi người đọc cuốn sách, đó là một cuốn sách tốt dù bản dịch có thiếu sót. Mặc khác, ta lại có nghĩa vụ phải trung thực, nếu không thì ta còn làm phê bình làm cái gì? Tôi chắc chắn không nghĩ rằng ta đang đóng góp cho thế giới văn chương nếu che đậy những lỗi sai.

 

AB: Ông viết rằng “phê bình truyền thống, bất kể tuyệt vời tới đâu, bất kể giúp ta thấu hiểu một cuốn tiểu thuyết tới cỡ nào, hiếm khi thay đổi được phản ứng ban đầu của chúng ta.” Theo ông, mục đích chính của phê bình là gì? Nó có khác gì với phê bình dịch không?

TP: Trong thảo luận đó tôi gợi ý rằng phản ứng của chúng ra với một cuốn tiểu thuyết hay một bài thơ có yếu tố vô thức hay không kiểm soát được; ta không “quyết định” có thích không. Ta thích hoặc không, tác phẩm hợp hay không hợp với cách ta nhìn cuộc sống và cách ta quan niệm một cuốn sách nên như thế nào. Tuy nhiên, quan điểm của ta có thể bị phê bình làm thay đổi. Có thể ta đọc một cuốn tiểu thuyết có vẻ rối rắm và khó hiểu từ bao thế kỷ trước, rồi một nhà phê bình dựng lại bối cảnh, thế là mọi thứ trở nên rõ ràng hơn. Ta bắt đầu hiểu tại sao mọi chuyện lại như thế, ta hào hứng học thêm điều mới, và ta tiếp cận cuốn sách khác đi. Ta cũng phản ứng lại cách tiếp cận của nhà phê bình. Ta hiểu lập trường của mình trong mối quan hệ với cuốn sách khi so sánh với lập trường của ông ấy hoặc của bà ấy, từ đó hiểu được lập trường của mình trong mối quan hệ với nhà phê bình. Điều này rất hữu ích cho chúng ta nhận thức về bản thân và về những người khác. Nhìn chung, sách hay thì càng hiểu nhiều, càng biết nhiều bối cảnh, thì càng thấy hay. Còn sách kém thì ngược lại. Càng hiểu thì càng thấy nó dở.

Phê bình dịch thì lại khác. Kiểu phê bình dịch duy nhất khiến tôi thấy hứng thú là kiểu bắt đầu với hiểu biết sâu rộng về tác phẩm gốc để khám phá xem bản dịch đã xử lý như thế nào. Hoặc kiểu dùng căng thẳng giữa bản dịch và bản gốc để hiểu bản gốc kỹ hơn và có lẽ suy ngẫm về vị thế của bản dịch trong ngôn ngữ của chúng ta. Một bài phê bình dịch chỉ đơn giản đếm các lỗi, hoặc tán thưởng sự lưu loát, thì khó mà thú vị.

 

AB: Tôi có thể tưởng tượng rằng phê bình bản dịch có thể khiến người ta chất vấn — hoặc có vẻ phủ định — phản ứng ban đầu của người đọc trước tác phẩm, cho rằng họ không hiểu đủ nên không thể phản ứng phù hợp với tác phẩm. Tuy nhiên, các nhà phê bình ở bất kỳ lĩnh vực nào cũng được đánh giá cao về chuyên môn. Mối quan hệ tương tác giữa nhà phê bình và độc giả thay đổi như thế nào trong trường hợp dịch thuật? Mối quan hệ đó có ảnh hưởng đến cách ông phê bình không?

TP: Tôi không thể đồng ý hơn với câu đầu tiên của chị. Còn các phần sau, tất cả những gì tôi có thể nói là ta nên tiếp cận phê bình với một tâm thế cởi mở, sẵn sàng thay đổi quan điểm về cuốn này hay cuốn kia, hào hứng thậm chí với ý tưởng rằng ta sẽ dần thích hơn, hay có khi thoát chả còn mê nữa. Cứ trói mình với ấn tượng ban đầu, sở thích, sở ghét thì ấu trĩ lắm. Thế không có nghĩa là ta nhất thiết phải đồng tình với mọi lời phê bình. Và các nhà phê bình cũng nên tránh cay nghiệt thái quá. Một phần niềm vui của độc giả khi đọc phê bình là đánh giá thái độ của nhà phê bình. Trên hết là việc đặt chúng ta vào mối quan hệ với nhau, gặp gỡ nhau thông qua viết lách.

Đương nhiên, khi viết bài phê bình bản dịch từ tiếng Ý, tôi mang đến nhiều kiến thức hơn hẳn phần lớn độc giả của mình, tôi đã dành cả cuộc đời ở Ý, dạy dịch, dịch, và viết lách. Ta cố gắng không biến việc đó thành gánh nặng cho người khác và tránh nâng mình lên thành người có thẩm quyền tối thượng. Mặt khác, tôi rất thích khi một bài phê bình giải thích cho tôi hiểu cách bản dịch này hay bản dịch khác từ một ngôn ngữ mà tôi không biết có liên quan như thế nào với văn bản gốc. Tất cả chúng ta nên trân trọng kiến thức chuyên môn khi gặp được nó. Đây là nhiệm vụ của các tạp chí văn học, cung cấp cho độc giả trải nghiệm của những người đã dành thời gian suy ngẫm về một chủ đề và rành chủ đề đó. Chứ không phải ý kiến và hệ tư tưởng.

 

AB: Các bài phê bình và văn hóa đọc trực tuyến, nhìn chung, bị chỉ trích vì “quá hiền”, một phần do cộng đồng thiển cận quá. Một số nhà phê bình lập luận rằng họ thích thu hút sự chú ý tới tác phẩm đáng giá, hơn là những thứ dưới trung bình. Miễn là nhà phê bình được quyền chọn phê bình cái gì, lập luận nói trên có thuyết phục ông không?

TP: Những năm gần đây và cụ thể là ở những nước Anglo-Saxon dịch đã được gắn với một lập trường chính trị nhất định. Dịch vẫn được coi là một điều tốt về mặt luân lý, hiểu theo nghĩa rộng. Do đó, nó phải được bảo vệ dù cho có dịch tệ đi nữa. Hồi làm diễn giả ở hội thảo của Hiệp hội Dịch giả Văn học Mỹ (American Literary Translators) vào năm 2017, tôi được một thành viên của PEN đặt câu hỏi, người này cáu với một bài tôi viết, chẳng lẽ tôi không cảm thấy mình có nghĩa vụ thúc đẩy dịch thuật, thế thôi, tránh phê bình bản dịch này kia để mà không làm hỏng hình ảnh của dịch thuật nói chung ư. Câu trả lời của tôi là không. Làm gì có chuyện bắt buộc phải thúc đẩy dịch thuật, bất kể chất lượng có ra sao. Hay bất cứ điều gì khác. Ta đang nói chuyện văn học, ta nghĩ gì về nó, cách nó được tạo ra, cách nó vận hành, cách nó được dịch. Và ta muốn được nói trung thực. Ai mà thiết trở thành kho thông tin bất tiện cảm thấy không nên truyền đi.

 

AB: Chuyện chất lượng dịch đã được đem ra tranh cãi từ xa xưa. Ngọn núi lý thuyết về chủ đề này có đè nặng lên ông với tư cách một nhà phê bình không? Lý thuyết có chi phối hay thay đổi đáng kể cách ông phê bình không?

TP: Năm ngoái tôi dạy một khóa cao học về lý thuyết dịch từ sơ khai nhất tới thời điểm hiện tại, có nghĩa là chúng tôi đã quay ngược thời gian và đọc lại rất nhiều thứ. Tôi thấy việc này thú vị và cực kỳ có giá trị, nếu không nói là có tác dụng ngay tức thì. Ta thấy cụ thể phương pháp tiếp cận dịch thuật thay đổi như thế nào với những hệ tư tưởng hay niềm tin bao trùm đặc trưng cho một giai đoạn hoặc một nền văn hóa. Để tôi đưa ra vài trích dẫn mà tôi thấy phù hợp, nhắc ta điều gì là hệ trọng. Đây là Leonardo Bruni, đáp lại những lời chỉ trích rằng ông đã quá gay gắt với một bản dịch, và nhắc tại sao chúng ta cần phải quan tâm:

Bây giờ tôi thừa nhận mình đã khá nóng nảy khi chỉ trích hơn lẽ thường, nhưng là do tôi thấy phẫn nộ. Tôi thấy đau thực sự, thậm chí khổ sở, khi nhìn thấy những cuốn sách tiếng Hy Lạp chứa đầy sự cao nhã, khoái cảm và một vẻ đẹp vô song nhất định, bị ô uế và biến dạng trong tiếng Latinh bởi thứ bản dịch thô lậu nhất hạng.

Dịch thuật rất quan trọng với Bruni, đó là lý do tại sao ông phê phán nó. Chất lượng bản dịch quan trọng hơn vài sợi lông xù lên của người dịch. Còn đây là Dryden suy ngẫm về các kiểu dịch khác nhau, trong trường hợp này là “bắt chước”, nơi ta thoải mái hy sinh sự tương ứng ngữ nghĩa vì văn phong:

Nói một cách công bằng, bắt chước một tác giả là cách thuận lợi nhất để dịch giả thể hiện bản thân, nhưng lại là thứ gây tổn hại nhất với ký ức và danh tiếng của người chết.

Tôi thích tình cờ bắt gặp được những nhận định như thế này. Nhưng tất nhiên chúng được những dịch giả có kinh nghiệm viết ra, họ muốn bày tỏ thành quả của nhiều năm suy ngẫm.

 

AB: Ông có lời khuyên nào cho những độc giả chỉ đọc được một thứ tiếng, những người muốn bén nhạy hơn khi đọc bản dịch? Liệu ta có thể có ý thức phê phán hơn về chất lượng bản dịch mà không phải viện đến bản gốc?

TP: Chỉ cần ý thức rằng đó là tác phẩm dịch, rằng văn bản đã qua tay một người đọc được bản gốc và cố gắng hết sức để viết ra những gì họ hiểu, nên chắc chắn họ sẽ nhuốm màu tác phẩm theo cái nhìn riêng của họ. Thay vì phát triển một ăng ten đặc biệt cho dịch thuật, nhìn chung, tất cả chúng ta đều sẽ làm tốt nếu đọc chăm chú hơn, ý thức càng nhiều càng tốt những gì đang xuất hiện trước mắt, trên trang giấy. Chúng ta thường chỉ đọc những gì chúng ta muốn tìm và rất nhiều thứ đã sượt qua ta.

 

AB: Cuối cùng, trong chủ đề về vai trò của nhà phê bình dịch thuật hay lỗi vs. quyền chủ động, còn gì thú vị mà tôi chưa kịp hỏi nhỉ?

TP: Lỗi dịch không hề thú vị và thật tuyệt vời nếu ta không bao giờ thấy hoặc phải nhắc tới chúng. Điều thú vị hơn nhiều là tìm được hai hoặc nhiều bản dịch thấu đáo, chính xác, của cùng một tác phẩm văn học và thưởng thức sự khác biệt của chúng, so với nhau và so với bản gốc. Ta có thể gọi sự khác biệt đó là quyền chủ động của người dịch, hay đơn giản là kết quả của khát khao sống thật với trải nghiệm đọc bản gốc. Trong mọi trường hợp, các bản dịch khác nhau nhắc nhở chúng ta rằng sách tồn tại chỉ khi được đọc, và cách đọc của mỗi cá nhân là khác nhau. Vì thế dịch giúp chúng ta hiểu rằng văn chương là thứ mà chỉ có tác giả và độc giả mới có thể thực hiện cùng nhau thôi.

Blue Phạm dịch

 

(Dịch từ bài “On Criticizing Translation: An Interview with Tim Parks” được đăng trên Asymptote Blog. Xin trân trọng cảm ơn Allison Braden đã chấp thuận cho Zzz Review dịch đăng bài viết này.)

Chấm sao chút:

Đã có 2 người chấm, trung bình 5 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3

Người góp chữ

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi

Be the first to comment

Bạn nghĩ sao?

%d bloggers like this: