Hoạt động của Zzz Review năm 2022
được sự hỗ trợ của Viện Goethe

Sân khấu hiện đại và sự ra đời của những nữ anh hùng lịch sử: trường hợp Dương Vân Nga

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi
Thời gian đọc: 14 phút

Hình 1. Một cảnh trong vở cải lương Thái hậu Dương Vân Nga[1]

 

Tóm tắt

Bài viết này đề cập tới một trong những vai trò lớn nhất của nền sân khấu hiện đại Việt Nam trong việc sáng tạo nên các truyền thống dân tộc hiện đại ở thế kỷ XX: đó là việc xây dựng các nhân vật nữ anh hùng lịch sử. Sau kỷ nguyên dài nằm dưới sự thống trị của hệ tư tưởng Nho giáo, nơi mà tiếng nói của phụ nữ ít được lắng nghe và phản ánh, chủ nghĩa dân tộc hiện đại, các cuộc vận động quần chúng, và đặc biệt là sự mở rộng các chủ đề phản ánh của sân khấu đã đưa nhiều tấm gương phụ nữ quay trở lại, nơi họ có tiếng nói, có tự sự, và có tính chủ thể. Ở trung tâm của các nhân vật nữ này chính là tự sự về những người anh hùng, những người gắn lợi ích cá nhân, gia đình, dòng tộc với lợi ích dân tộc và đất nước. Nhờ đó, quyết định của họ đã làm thay đổi số phận lịch sử và thúc đẩy một trang sử vẻ vang trên bước đường chống xâm lăng của dân tộc. Bài viết sẽ làm rõ hơn về cách thức một nhân vật lịch sử như thế đã xuất hiện dưới ánh đèn sân khấu: thái hậu Dương Vân Nga cùng sự phản ánh về cuộc đấu tranh tâm lý, lựa chọn và hy sinh của bà.

Câu chuyện về nền sân khấu hiện đại Việt Nam và cách tạo dựng hình tượng những người phụ nữ anh hùng có ý nghĩa vượt ra khỏi tầm mức những mối quan tâm nghệ thuật và đạo đức đương đại. Đó là một ví dụ cho thấy sức mạnh của sân khấu trong việc mang tới câu chuyện của người phụ nữ và cuộc xung đột về giá trị, thân phận, quyền tự do xuyên qua các thời đại, xã hội và nền văn hóa. Dù đó là cô gái Antigone ở Hy Lạp cổ đại, Juliet Capulet ở châu Âu Phục hưng, hay Súy Vân trong vở chèo cổ Việt Nam… thì trên sân khấu nào và thời đại nào người phụ nữ cũng trở thành đối tượng dễ tổn thương nhất của quyền lực, của trật tự, của định kiến và của các quy phạm đạo đức. Ở đó, không hẹn mà gặp, chúng ta chứng kiến một cuộc đối thoại Đông – Tây.

Hình 2. Tượng Dương thái hậu trong đền thờ Lê Đại Hành ở Hoa Lư[2]

 

CỐT LÕI LỊCH SỬ

Cơ sở của vở kịch là chuỗi các sự kiện diễn ra vào vào cuối thế kỷ X ở vùng châu thổ sông Hồng. Đó là lúc người Việt bắt đầu xác lập nền độc lập, thoát ra khỏi sự kiểm soát của các đế chế Trung Quốc và xây dựng thể chế, quốc gia, nền văn hóa riêng: Đại Việt.[3]

Nhân vật Dương thị gắn liền với ba triều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê, ở nửa sau thế kỷ X. Năm 938, một thủ lĩnh địa phương là Ngô Quyền tuyên bố nền độc lập trước nhà Nam Hán của Trung Quốc. Lời tuyên bố này được củng cố bằng một thắng lợi quân sự trên sông Bạch Đằng nhờ đó triều đại nhà Ngô được thành lập với kinh đô ở Cổ Loa. Tuy nhiên sự thống nhất bước đầu đó nhanh chóng bị phá vỡ khi họ Ngô suy yếu và các thế lực cát cứ địa phương nổi dậy. Một trong các thế lực hùng mạnh nhất là Đinh Bộ Lĩnh, xuất thân hào trưởng vùng Hoa Lư. Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh dẹp yên các thế lực cát cứ và lập ra triều đại mới, nhà Đinh.

Tuy nhiên hơn một thập kỷ sau đó, nhà vua cùng con trai trưởng của mình bị ám sát trong một đêm say rượu. Đó cũng chính là lúc vận mệnh của gia đình, vương triều và vương quốc bị đe dọa. Nguy cơ một cuộc nội chiến bủng nổ trong nước và ngoại xâm từ Champa và Trung Quốc.

Giữa khung cảnh đó, nổi lên hình ảnh của một người phụ nữ: thái hậu Dương thị. Bà sẽ đưa con trai 6 tuổi lên ngôi trước khi đồng ý để một viên võ tướng là Lê Hoàn trở thành hoàng đế, dựng ra một triều đại mới. Con trai của bà bị giáng làm tước vương, trong khi bà trở thành hoàng hậu của ông vua mới.

Đại Việt Sử Ký Toàn thư, bộ sử chính thống của triều Lê chép về những diễn biến này:

 

Tháng 10 âm năm 979 Sau khi Đinh Bộ Lĩnh và Đinh Liễn bị ám sát. “Khi ấy Định quốc công Nguyễn Bặc, Ngoại giáp Đinh Điền, cùng Thập đạo Tướng quân Lê Hoàn rước Vệ Vương Toàn lên ngôi Hoàng đế, tôn gọi vua là Tiên Hoàng Đế, tôn mẹ đẻ [vua mới] là Dương thị làm Hoàng thái hậu. Rước linh cữu Tiên Hoàng Đế về táng ở sơn lăng Trường Yên”.
Tháng 7 âm năm 980 Nhà Tống nghe nói nhà Đinh có biến, bèn sai Hầu Nhân Bảo sang đánh Đại Cồ Việt. “Bấy giờ, Lạng Châu nghe tin quân Tống sắp kéo sang, liền làm tờ tâu báo về. Thái hậu sai Lê Hoàn chọn dũng sĩ đi đánh giặc, lấy người ở Nam Sách Giang là Phạm Cư Lạng làm Đại tướng quân. Khi [triều đình] đang bàn kế hoạch xuất quân, Cự Lạng cùng các tướng quân khác đều mặc áo trận đi thẳng vào Nội phủ, nói với mọi người rằng: “Thưởng người có công, giết kẻ trái lệnh là phép sáng để thi hành việc quân. Nay chúa thượng còn trẻ thơ, chúng ta dẫu hết sức liều chết để chặn giặc ngoài, may có chút công lao, thì có ai biết cho? Chi bằng trước hãy tôn lập ông Thập đạo làm Thiên tử, sau đó sẽ xuất quân thì hơn”. Quân sĩ nghe vậy đều hô “vạn tuế!”. Thái hậu thấy mọi người vui lòng quy phục bèn sai lấy áo long cổn khoác lên người Lê Hoàn, mời lên ngôi Hoàng đế. Từ đó Hoàn lên ngôi Hoàng đế, đổi niên hiệu là Thiên Phúc năm đầu [980], giáng phong vua làm Vệ Vương.”[4]

 

Đó là cách nhân vật lịch sử này xuất hiện trong thế giới Nho giáo, nơi ngòi bút và diễn ngôn quyền lực, đạo đức nằm trong tay những người đàn ông. Thái hậu họ Dương, thay vì ở vị trí trung tâm của sân khấu lịch sử, trở thành một bài học cho sự vi phạm đạo vợ chồng, phê phán để làm gương cho các bậc hoàng đế và vương hậu đời sau.[5]

 

SÂN KHẤU HIỆN ĐẠI VÀ NHỮNG NGƯỜI NỮ ANH HÙNG

Từ đầu thế kỷ XX, xã hội Việt Nam chứng kiến quá trình chuyển biến lớn của các cuộc vận động chính trị, xã hội theo hướng ‘hiện đại hóa’ (modernization). Tính hiện đại (modernity) được phản ánh qua các cuộc vận động cách mạng, thể chế, thay đổi hệ tư tưởng, chuyển giao ý thức hệ.[6]

Các loại hình văn chương và sân khấu vì thế trở thành phương tiện biểu đạt mới của tính hiện đại và việc truyền tải các bức thông điệp cách mạng, hệ giá trị thời đại mới. Các nhà hoạt động cách mạng đã sớm tìm thấy sân khấu như một công cụ truyền thông và giới thiệu các ý tưởng của chủ nghĩa yêu nước. Năm 1911, Phan Bội Châu viết vở tuồng Trưng Nữ vương. Nguyễn Ái Quốc [Hồ Chí Minh] viết vở kịch Con Rồng Tre ở Pháp năm 1922… Từ đó, sân khấu trở thành một phần của cuộc chuyển biến kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa theo hướng hiện đại và cách mạng.

Sự hiện đại hóa và đại chúng hóa của sân khấu được phản ánh trên nhiều khía cạnh từ chủ đề, thể tài, cách thức tiếp cận, nghệ thuật biểu đạt… Xuất hiện trên sân khấu là một lớp diễn viên mới, những người mang theo tự sự, ngôn ngữ, bức thông điệp mới, đa dạng, từ chủ nghĩa hiện sinh, chủ nghĩa cá nhân phương Tây tới âm hưởng của chủ nghĩa dân tộc và các cuộc vận động cách mạng quần chúng. Sân khấu thúc đẩy các chuyển dịch xã hội và bản thân sân khấu cũng chính là một phần của quá trình chuyển biến và cách mạng ở Việt Nam thế kỷ XX.[7]

Theo sau các cuộc vận động quần chúng, người ta đưa lên sân khấu một tập hợp đa dạng các nhân vật mới, từ thiếu niên anh dũng từ trong lịch sử cho tới các chiến sĩ cách mạng thời hiện đại. Một trong những hình tượng mới, điểm nhấn trung tâm dưới ánh đèn sân khấu thế kỷ XX, để lại ảnh hưởng sâu sắc tới cách thức lịch sử Việt Nam được tiếp nhận, cách thức chủ nghĩa dân tộc Việt Nam được định hình chính là sự xuất hiện của những nhân vật nữ chính, những người nữ anh hùng, tấm gương có đóng góp cho dân tộc: Hai bà Trưng, bà Triệu, Dương Vân Nga, Bùi Thị Xuân, Huyền Trân, Lê Ngọc Hân, Lý Chiêu Hoàng…

 

Hình 4. Tạo dựng hình tượng Hai bà Trưng trên sân khấu Hình 5. Tạo dựng hình tượng Dương Vân Nga trên sân khấu

 

Đối lập với góc nhìn gia trưởng trong xã hội tiền hiện đại thống trị bởi các hệ quy chiếu Nho giáo, sân khấu hiện đại đặt những nhân vật nữ, những người nữ anh hùng này ở trung tâm của câu chuyện, nơi tiếng nói, tâm trạng, cảm xúc, và đặc biệt là tình yêu và sự hy sinh của họ dành cho đất nước được vinh danh. Họ đã vượt lên định kiến, khó khăn, gian khổ, hy sinh quyền lợi cá nhân, gia đình… vì vận mệnh của dân tộc và thời đại.

Họ là biểu tượng phụ nữ của một dân tộc yêu nước.

Một trong những tác giả lớn của khuynh hướng sân khấu hóa lịch sử là Trúc Đường (Nguyễn Mạnh Phác, 1911-1983), nhà viết kịch chuyên đề tài lịch sử, nổi danh với những tác phẩm như Tấm vóc đại hồng, Dương Vân Nga, Quang Trung, Hoàng Diệu… là một trong những nghệ sĩ có đóng góp vào việc đưa các chủ đề lịch sử lên sân khấu mới gắn liền với cuộc vận động cách mạng mạng và chủ nghĩa dân tộc hiện đại. Tinh thần chủ đạo của sân khấu lịch sử này chính là chống ngoại xâm.

Tác phẩm Dương Vân Nga là một kịch bản chèo, được Trúc Đường sáng tác năm 1976. Tới năm 1977, kịch bản chèo được Huy Trường chuyển thể thành vở cải lương Thái hậu Dương Vân Nga (đạo diễn: Ca Lê Hồng, ra mắt năm 1977 tại Đoàn Cải lương Thanh Minh – Thanh Nga). Sau này nhóm tác giả Hoa Phượng – Chi Lăng – Hoàng Việt – Thể Hà Vân cũng phỏng theo kịch bản chèo của Trúc Đường làm thành kịch bản mới; đạo diễn Chi Lăng dàn dựng trên Sân khấu Cải lương Trần Hữu Trang.

Vở Thái hậu Dương Vân Nga nhanh chóng thu hút được sự chú ý của khán giả và trở thành một trong những vở cải lương nổi tiếng nhất thuộc chủ đề lịch sử. Nhân vật Dương Vân Nga vì thế trở thành một biểu tượng sân khấu, là vai diễn thành danh, để đời của nhiều nghệ sĩ như Thanh Nga, Phượng Liên, Bạch Tuyết….

TỪ “DƯƠNG THỊ” ĐẾN “DƯƠNG VÂN NGA”

Thái hậu Dương thị là một trong những gương mặt lịch sử đóng vai trò tại một trong những chuyển giao quyền lực kịch tính và bí ẩn nhất của lịch sử Việt Nam: cuộc chuyển giao giữa ba dòng họ Ngô, Đinh, và Tiền Lê.

Bà Dương thị trong các mối quan hệ gia đình và thời đại[8]

Người sáng lập Giai đoạn Kinh đô Vai trò của bà Dương thị
– Cháu Dương Đình Nghệ
Ngô Ngô Quyền 939-965 Cổ Loa – Cháu Dương Tam Kha (Bình vương)

– Vợ Ngô Xương Văn

Đinh Đinh Bộ Lĩnh 968-980 Hoa Lư – Vợ Đinh Bộ Lĩnh
Tiền Lê Lê Hoàn 980-1009 Hoa Lư – Mẹ Vệ vương Đinh Toàn

– Vợ Lê Hoàn

Lý Công Uẩn 1010-1225 Mẹ vợ Lý Công Uẩn (truyền thuyết)

 

Nếu góc nhìn chính thống chú ý tới khía cạnh đạo đức và ứng xử gia đình từ câu chuyện này thì dân gian dường như tìm kiếm những điểm nhấn khác liên quan tới hình ảnh nhân vật Dương Thị. Hãy nghe một đoạn mô tả về bà trong sách Hoàn Vương ca tích (sưu tầm ở đất Hà Nam), mô tả vẻ đẹp của nhân vật:

Môi son rừng rực, mặt hoa rờn rờn

Mắt kia sao mọc cờn cờn

Cổ kia đã trắng lại tròn hân hân…[9]

Đây rõ ràng là những ẩn ý về tính dục cho việc bà trở thành hoàng hậu của nhà vua mới Lê Hoàn. Thiên Nam Ngữ Lục, truyện thơ lịch sử thế kỷ XVII cũng mô tả bà Dương hậu theo hướng này:

Ngày sau văn vũ hòa triều

Tôn phù thứ tử xem triều quốc gia

Đại thần phụ tá vào ra

Tên là Đinh Vệ còn thơ ấu trùng

Ai ai khuya sớm một lòng

Rắp như Chu, Thiệu hai công cùng hòa

Chẳng ngờ Dương hậu dâm tà

Xảy chồng ra thói trăng hoa loạn thường

Quả liền dồi phấn điểm trang

Lướt tha ăn mặc vẻ vang nói cười

Bèn cùng Lê tướng thông giao

Cung cấm ra vào khí vũ đồng liêu…[10]

Với ý nghĩa đó, mối quan hệ ‘bất chính’ giữa bà với Lê Hoàn là nguyên nhân của sự đổi thay triều đại. Một hành động vi phạm các hệ quy chiếu đạo đức Nho giáo, phản bội lại lợi ích của dòng họ Đinh và đi ngược giá trị đạo đức gia đình.

Tuy nhiên, Dương Vân Nga ở sân khấu hiện đại thế kỷ XX hiện lên với những hệ giá trị và phẩm chất hoàn toàn khác. Những mối quan hệ gia đình phức tạp và bí ẩn của bà bị làm mờ. Người phụ nữ này được đặt trong một khung cảnh đặc biệt, rộng lớn hơn của thời đại, nơi mà số phận dân tộc của bà mới là điểm nhấn. Chồng của bà, Đinh Bộ Lĩnh và người con trai trưởng thao lược Đinh Liễn vừa bị ám hại. Trên ngai vàng là Đinh Toàn, một đứa trẻ 6 tuổi. Ngoài biên thùy, nhà Tống đang chuẩn bị một cuộc xâm lược từ phía bắc. Họ đồng thời cũng xúi giục Champa mở một cuộc xâm lược từ phía nam

Trên sân khấu, nhân vật Dương Vân Nga xuất hiện trong một tình cảnh éo le. Đó là thế giới được sắp đặt bởi trật tự của nam giới, nơi một người phụ nữ bị cô lập. Bà mất đi chỗ dựa từ người chồng. Trên triều đình là một loạt các võ tướng được mô tả là quyền lực, tham lam, nhưng hèn nhát, không lo nghĩ tới đất nước. Tự thân bà phải tổ chức đối phó với các cuộc xâm lăng từ bên ngoài, đồng thời chống lại các thế lực quan lại đang đe dọa từ bên trong.

 

Hình 7. “Thế giới” của Dương Vân Nga trên sân khấu

 

Nhưng đó là một người phụ nữ mạnh mẽ, yêu nước, sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân, gia đình, dòng họ mình vì một cái chung cao cả và thiêng liêng hơn hết: xã tắc.

 

Tạo hình Dương Vân Nga trên sân khấu:

Hình 8. Vai diễn Thái hậu Dương Vân Nga (nghệ sĩ Thanh Nga, 1979).

Nguồn: https://nld.com.vn/van-nghe/thai-hau-duong-van-nga-tu-lich-su-den-nghe-thuat-20190125214733207.htm

Hình 9. Thái hậu Dương Vân Nga (phiên bản 2018)

Nguồn: https://www.baogiaothong.vn/hoi-sinh-vo-thai-hau-duong-van-nga-voi-dien-vien-tay-ngang-d252371.html

Dương Vân Nga của sân khấu hiện đại tiêu biểu cho các phẩm chất của phụ nữ tộc Việt Nam. Đó là một người phụ nữ đau khổ vì mất chồng, thương con. Đó là một người phụ nữ mạnh mẽ và quyết đoán, dù bị cô lập giữa thế giới của các quan chức quyền uy và tham lam, sẵn sàng tranh giành quyền lực, lợi ích sau cái chết của nhà vua.

Đỉnh cao của mâu thuẫn kịch là lúc số phận của bà, gia đình, dòng họ, triều đại và đất nước bị đặt trong họa xâm lăng. Người phụ nữ ấy đã quyết định hy sinh lợi ích của gia đình vì dân tộc. Bà đã mời Thập đạo tướng quân Lê Hoàn lên ngôi để giữ yên tình hình trong nước và chuẩn bị cho các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược từ bên ngoài. Nhờ sự hy sinh này, tình hình đất nước được ổn định và người Việt có thời gian chuẩn bị cho các cuộc kháng chiến nhằm bảo vệ nền độc lập dân tộc.

Sức mạnh của biểu tượng Dương Vân Nga chính là ở chỗ hy sinh lợi ích gia đình vì lợi ích quốc gia. Câu chuyện sân khấu đã trở nên ảnh hưởng tới mức Dương Vân Nga ở rạp hát đã làm lu mờ hình ảnh của bà Dương thị trong Đại Việt Sử Ký toàn thư. Giờ đây, phần lớn người Việt Nam sẽ biết tới bà với tên gọi “Dương Vân Nga” và nhớ đến bà qua một hình ảnh kinh điển, khoác áo long bào cho Lê Hoàn.

Ở góc độ này, các đạo điễn sân khấu đã ghi điểm trước các nhà sử học.

Cuối cùng, cuộc hành trình tới với sân khấu hiện đại của Dương Vân Nga đã trải qua mười thế kỷ. Nó cho thấy số phận của một người phụ nữ và cách xã hội tiếp nhận, nhận thức, và phản ánh vai trò lịch sử của bà trong những biến chuyển, thăng trầm buổi đầu của lịch sử nước Việt Nam. Chúng ta sẽ không hiểu được sự chuyển biến tư tưởng ở Việt Nam thế kỷ XX, các cuộc vận động cách mạng quần chúng, sự phát triển của chủ nghĩa dân tộc nếu như không nhận thấy thay đổi trong cách thức những người như Dương Vân Nga bước vào đại tự sự mới của xã hội. Ở đó, nhân vật này sẽ xuất hiện với những dáng vẻ mới, đại diện cho các phẩm chất mới và mang theo các hệ giá trị mới của thời đại. Hình ảnh của Thái hậu Dương Vân Nga cũng cho thấy tầm mức ảnh hưởng của nền sân khấu hiện đại ở Việt Nam và cách thức các diễn ngôn lịch sử trở thành một phần của quá trình hiện đại hóa, quá trình giải phóng dân tộc, quá trình xây dựng các bản sắc Việt Nam mới.

Vũ Đức Liêm

(Ảnh: Một cảnh trong vở cải lương Thái hậu Dương Vân Nga)

Tài liệu tham khảo

Anderson, James, and John Whitmore, eds. China’s Encounters on the South and Southwest. Leiden: Brill, 2015.

Đăng Đàn, Trần Trọng. Nghệ Thuật Sân Khấu Việt Nam. Hà Nội: Văn Học, 2004.

Dương, Trần Trọng. “Những Ngôi Hoàng Hậu: Sử Việt Nhìn Từ Phận Đàn Bà.” In Việt Nam Thế Kỷ X: Những Mảnh vỡ Lịch Sử, 259–310. Hà Nội: Nxb Đại học Sư phạm, 2019.

Ho Tai, Hue Tam. Radicalism and the Origins of the Vietnamese Revolution. Cambridge: Harvard University Press, 1992.

Hoàn Vương ca Tích (Bùi Văn Cường, Nguyễn Tế Nhị, Nguyễn Văn Điềm Sưu Tầm, Giới Thiệu). Hà Nội: Lao động, 2011.

Kelley, Liam C. “‘Confucianism’ in Vietnam: A State of the Field Essay.” Journal of Vietnamese Studies 1, no. 1–2 (February 2006): 314–70.

Khải, Trần Văn. Nghệ Thuật Sân Khấu Việt Nam. Paris: Institut De L’Asie Du Sud-Est, 1987.

Marr, David G. Vietnamese Anticolonialism, 1885-1925. 1. print. Berkeley [u.a.]: University of California [Press], 1971.

McHale, Shawn Frederick. Print and Power: Confucianism, Communism, and Buddhism in the Making of Modern Vietnam. Honolulu: University of Hawai’i Press, 2008.

Ngọc, Nguyễn Lương, and Đinh Gia Khánh. Thiên Nam Ngữ Lục 天南語錄 (Annals of the South of Heaven). Hà Nội: Văn Hóa, 1958.

Taylor, Keith W. A History of the Vietnamese. Cambridge: Cambridge University Press, 2013.

Viện, Sân Khấu. Hai Mươi Năm Sân Khấu Việt Nam, 1975-1995. Hà Nội: Sân Khấu, 1995.

大越史記全書 Đại Việt Sử Ký Toàn Thư. Tokyo: Institute of Linguistic Studies, Keio University, 1984.

Thái hậu Dương Vân Nga, https://www.youtube.com/watch?v=TOmX2n52aQI


[1] Nguồn: https://hcmcpv.org.vn/tin-tuc/vo-cai-luong-thai-hau-duong-van-nga-tro-lai-sau-30-nam-1491844700

[2] Nguồn: https://vnexpress.net/chuyen-ve-hoang-hau-hai-trieu-duong-van-nga-3368754.html

[3] Keith W. Taylor, A History of the Vietnamese (Cambridge: Cambridge University Press, 2013). James Anderson and John Whitmore, eds., China’s Encounters on the South and Southwest (Leiden: Brill, 2015). Liam C. Kelley, “‘Confucianism’ in Vietnam: A State of the Field Essay,” Journal of Vietnamese Studies 1, no. 1–2 (February 2006): 314–70.

[4] 大越史記全書 [Đại Việt Sử Ký Toàn Thư] (Tokyo: Institute of Linguistic Studies, Keio University, 1984), xem Trần Trọng Dương, “Những Ngôi Hoàng Hậu: Sử Việt Nhìn Từ Phận Đàn Bà,” in Việt Nam Thế Kỷ X: Những Mảnh vỡ Lịch Sử (Hà Nội: Nxb Đại học Sư phạm, 2019), 259–310.

[5] Dương, “Những Ngôi Hoàng Hậu: Sử Việt Nhìn Từ Phận Đàn Bà.”, tr. 259.

[6] Shawn Frederick. McHale, Print and Power: Confucianism, Communism, and Buddhism in the Making of Modern Vietnam (Honolulu: University of Hawai’i Press, 2008); David G. Marr, Vietnamese Anticolonialism, 1885-1925, 1. print. (Berkeley [u.a.]: University of California [Press], 1971). Hue Tam Ho Tai, Radicalism and the Origins of the Vietnamese Revolution (Cambridge: Harvard University Press, 1992).

[7] Trần Văn Khải, Nghệ Thuật Sân Khấu Việt Nam (Paris: Institut De L’Asie Du Sud-Est, 1987); Sân Khấu Viện, Hai Mươi Năm Sân Khấu Việt Nam, 1975-1995 (Hà Nội: Sân Khấu, 1995); Trần Trọng Đăng Đàn, Nghệ Thuật Sân Khấu Việt Nam (Hà Nội: Văn Học, 2004).

[8] Dương, “Những Ngôi Hoàng Hậu: Sử Việt Nhìn Từ Phận Đàn Bà.”

[9] Hoàn Vương ca Tích (Bùi Văn Cường, Nguyễn Tế Nhị, Nguyễn Văn Điềm Sưu Tầm, Giới Thiệu) (Hà Nội: Lao động, 2011). Đền thờ ở đình Bách Cốc, xã Thành Lợi, Vụ Bản, Nam Định.

[10] Nguyễn Lương Ngọc and Đinh Gia Khánh, Thiên Nam Ngữ Lục 天南語錄 (Annals of the South of Heaven) (Hà Nội: Văn Hóa, 1958). tập 2: 30.

Chấm sao chút:

Đã có 0 người chấm, trung bình 0 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3

Người góp chữ

Vũ Đức Liêm

Vũ Đức Liêm Giảng viên Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội; hiện đang hoàn thành chương trình nghiên cứu sinh ngành Lịch sử Đông Nam Á tại Đại học Hamburg (CHLB Đức), học bổng của Quỹ Trao đổi Hàn lâm Đức (DAAD); giai đoạn 2010-2012, nhận học bổng của Quỹ Rockefeller cho chương trình Thạc sĩ Nghiên cứu Đông Nam Á tại Đại học Chulalongkorn (Thái Lan), và thực tập sinh sau đại học tại Đại học Quốc gia Singapore (NUS). Lĩnh vực nghiên cứu chính: Lịch sử Việt Nam và Đông Nam Á sơ kì hiện đại, với các công trình được xuất bản trên tạp chí và sách biên tập như tạp chí Cross-Currents (Đại học California, Berkeley), và nhà xuất bản NIAS (Đan Mạch), BpB (CHLB Đức), và Manchester University Press (sắp in).

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi

Be the first to comment

Bạn nghĩ sao?

%d bloggers like this: