Hoạt động của Zzz Review năm 2022
được sự hỗ trợ của Viện Goethe

Đọc Nguyễn Mạnh Tường đọc “Antigone”

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi
Thời gian đọc: 11 phút

Tóm tắt

Bằng cách đọc xem Nguyễn Mạnh Tường đã kể lại câu chuyện vở kịch Antigone của Sophocles như thế nào cho độc giả Việt Nam, bài viết soi rọi một trong những diễn giải Antigone sớm nhất ở Việt Nam nơi vở kịch Antigone được dùng như một ẩn dụ chính trị, còn nữ nhân vật chính thì được coi như một hình tượng nổi loạn, đại diện cho tự do và dân chủ, để chống lại chính quyền toàn trị. Cách đọc này phổ biến và đồng vọng với rất nhiều cách diễn giải khác trên thế giới về vở kịch Antigone, nhưng cũng đặc biệt bởi những diễn giải chính trị của nó trong bối cảnh xã hội Việt Nam với phong trào các trí thức và văn nghệ sĩ đang đấu tranh “để phát huy đẩy mạnh tự do sáng tác văn nghệ theo phương châm trăm hoa đua nở”.

 

Antigone ở Việt Nam hiện có hai bản dịch tiếng Việt hoàn chỉnh, đều được dịch từ tiếng Pháp. Một bản do Nguyễn Giang dịch, xuất bản vào năm 1985, bản thứ hai do Hoàng Hữu Đản thực hiện, xuất bản năm 2006. Cả hai bản dịch hiện nay đều khó tìm, và rơi vào tình trạng tuyệt bản. Nhưng cách bản dịch đầu tiên gần 30 năm, vào năm 1956, một luật sư nổi tiếng, người sau này đã chịu nhiều vất vả, vì tham gia phong trào Nhân văn Giai phẩm, chính là Nguyễn Mạnh Tường, đã viết về Antigone trong một bài báo của mình. Ông còn dịch một số đối thoại, nguyên văn, xen lẫn vào lời kể của mình, để minh họa cho luận điểm mà ông muốn nhắm tới.

Trong Giai phẩm Mùa đông (tập 1) xuất bản năm 1956 của NXB Minh Đức có đăng bài viết “Hai câu chuyện” của luật sư Nguyễn Mạnh Tường ở các trang 49-52. Một câu chuyện được đặt tiêu đề là “Chính quyền và quần chúng” kể lại câu chuyện Antigone, với nội dung vở kịch của Sophocles được tóm tắt, thậm chí có cả những đoạn dịch thoại nguyên văn. Câu chuyện còn lại có tiêu đề là “Ái tình và lý luận”, kể lại cách mà Henri d’Andeli của nền văn nghệ thế kỷ XIII nước Pháp kể lại câu chuyện những lý lẽ về tình yêu giữa vua Alexandre ở Hy Lạp và thầy của nhà vua là triết gia Aristote.

Cách kể của Nguyễn Mạnh Tường có những điểm thú vị mà từ đó chúng ta có thể hiểu được những ẩn ý chính trị mà ông cài cắm vào câu chuyện của mình, cụ thể như: (i) cách ông đặt tiêu đề cho câu chuyện, (ii) cách ông dán nhãn ngay lập tức cho cặp nhân vật đối lập Antigone (người được chính nghĩa và nhân dân ủng hộ) vs. Creon (tiêu biểu cho chính quyền độc tại) (trong khi trong vở kịch thì đây là một quá trình được xây dựng có lớp lang), (iii) cách ông thay đổi cấu trúc và một phần kết cục của vở kịch, (iv) cách ông sử dụng ngôn ngữ của thời đại chính mình để thu hẹp khoảng cách chuyện xưa – chuyện nay (đặng nói chuyện nay bằng chuyện xưa một cách hiệu quả hơn).

Nằm trong khuôn khổ của một tập san, mà theo lời nhà xuất bản Minh Đức, là “để góp phần vào việc chuẩn bị đại họi văn nghệ toàn quốc, để phát huy đẩy mạnh tự do sáng tác văn nghệ theo phương châm trăm hoa đua nở”, “Chính quyền và quần chúng” là một cái tên được đặt đồng thanh tương ứng với những bài khác, như “Tự do tư tưởng của văn nghệ sĩ và sự lãnh đạo của Đảng Cộng Sản Bôn-Sê-Vích” của Trương Tửu, “Nội dung xã hội và hình thức tự do” của Trần Đức Thảo, “Làm cho hoa nở bốn mùa” của Sỹ Ngọc. Trong bối cảnh phong trào của các văn nghệ sĩ đấu tranh để có tự do trong sáng tác, nhưng vẫn nằm trong khuôn khổ vì “đều có mục đích làm cho các hoa nghệ-thuật đua nhau tươi đẹp tô điểm cho chế độ ở miền Bắc”, như Sỹ Ngọc vạch ra, thì bên cạnh “giải quyết các hiện tượng quan liêu, máy móc, hẹp hòi, đốc đoán hay bè phái”, vấn đề chính yếu nằm ở: “một chính sách nghệ thuật đúng đắn và cụ thể. Một đường lối lãnh đạo dân chủ thực sự.” (“Làm cho hoa nở bốn mùa, 27). Như vậy, cặp đối lập giữa: chính quyền lãnh đạo vs. quần chúng nhân dân luôn được đưa vào trọng tâm trong cuộc đấu tranh của các văn nghệ sĩ, mà rõ ràng, họ thuộc về tầng lớp quần chúng nhân dân. (Điểm cần phải lưu ý ở đây chính là tiêu đề cho chuyện kể lại vở Antigone là “Chính quyền và quần chúng” chứ không phải “Chính quyền và văn nghệ sĩ,”). Tóm gọn một vở kịch trong một tên gọi đang là vấn đề thời sự nóng bỏng của miền Bắc Việt Nam những năm 1950 của thế kỷ XX chính là cách mà Nguyễn Mạnh Tường dùng Antigone để phục vụ cho diễn ngôn chính trị của mình.

Nguyễn Mạnh Tường bắt đầu câu chuyện của mình bằng cách tóm tắt nội dung cơ sự dẫn tới việc Antigone chôn anh: ông giới thiệu nhân vật Polynice là người bị xử trí oan, căm thù Tổ Quốc, đem quân về đánh đồng bào và bị tử trận, và bị nhà vua Creon cấm không cho ai chôn cất. Sau đó ông mới kể tiếp đến nhân vật Antigone, và để cho Antigone độc thoại, bỏ qua phần xuất hiện của Ismene. Điểm đặc biệt thú vị trong cách miêu tả Antigone của Nguyễn Mạnh Tường là ông phát biểu ngay từ đầu rằng, “Chính nghĩa về tay chị và chị được nhân dân ủng hộ” (Giai phẩm mùa đông, 49). Ông tỉa gọn mọi đặc điểm khác có thể có của Antigone, để chỉ rút gọn nhân vật này thành một nhân vật dẹt viện đến pháp luật thiêng liêng của thần linh, điều luật có từ ngàn đời bất di bất dịch, và kêu gọi dư luận:

Còn gì vinh quang hơn là chôn cất một người anh? Đây này, tất cả các người nghe tôi đều tán thành hành động của tôi, nếu họ không, vì lo sợ, mà cứng lưỡi lại. Đó là quyền của bọn độc tài chuyên chính, muốn người ta làm gì, nói gì thì người ta phải làm, phải nói như vậy. (Giai phẩm mùa đông, 49)

Antigone của Nguyễn Mạnh Tường cũng như Antigone của Sophocles: được mọi người tán thành, dám lên tiếng trong khi số đông còn lại sợ hãi mà im lặng để đối lập với kẻ độc tài chuyên chính, ép buộc quần chúng không chỉ làm mà còn phải nói theo ý mình.

Sau đó Creon, tiêu biểu cho chính quyền độc tài, được cho xuất hiện, nghe thấy lập luận của Antigone bèn khó chịu và phản ứng: Nguyễn Mạnh Tường ở đây thay đổi nội dung vở kịch, khi cho rằng Creon không phản ứng với Antigone mà lại phản ứng với con trai mình là Hemon, cho rằng con mắc mưu địch, và tìm cách khuyên cho con hiểu.

Người nào được quần chúng đặt lên địa vị lãnh đạo, người ấy ai cũng phải phục tùng, trong các chuyện nhỏ, các chuyện công bằng hợp lý và… ngay trong các chuyện khác nữa. Không gì tai hại hơn bất tuận lệnh của cấp trên. Cho phép như vậy, các đô thị sẽ bị hủy hoại, các gia đình khuynh đảo, các quân đội đồng minh với nhau, cũng phải đi đến thất bại… Trái lại, muốn cứu vớt quần chúng, khi quần chúng được lãnh đạo tốt, là phải bắt quần chúng tự do phục tùng các lệnh đã được ban bố. Như vậy, ta bảo vệ trật tự chung. (Giai phẩm mùa đông, 49-50)

Việc thay đổi cấu trúc vở kịch thực ra là hoàn toàn dễ hiểu do trong khuôn khổ ngắn gọn (chỉ 2 trang) của bài viết, nên việc kể lại của Nguyễn Mạnh Tường sẽ xảy ra những cắt cúp, biên tập, sửa đổi cần thiết để thông điệp mà ông muốn truyền tải được làm rõ lên. Nhưng việc ông sử dụng một loạt những từ ngữ phổ biến trong thời đại của mình như “quần chúng,” “quân đội đồng minh,” “lãnh đạo,” “trật tự chung”, “độc tài chuyên chính”… là cực kỳ thú vị, bởi chúng như có tác dụng đưa câu chuyện từ thời cổ đại Hy Lạp đến Bắc Việt trong bối cảnh những năm 1950. Đặc biệt những gì ông miêu tả Hemon, người được ông cho là đóng vai trò phản ánh được hiện thực xã hội thì là đặc trưng của diễn ngôn chính trị thời đại ấy, vì “đi sát quần chúng, không mắc bệnh chủ quan, quan liêu […] nắm được dư luận nên hắn đã mạnh dạn “xây dựng” cho bố.” Ngôn ngữ đặc biệt mà Nguyễn Mạnh Tường dùng để kể lại Antigone ấy đã biến nó thành câu chuyện ngụ ngôn của ông, mà những ám chỉ về tình hình thời sự đang diễn ra quá rõ rành khó có thể chối cãi.

Điểm thay đổi quan trọng nhất mà Nguyễn Mạnh Tường đã tiến hành khi kể lại Antigone chính là việc ông chỉnh sửa rất mạnh bạo nội dung ở đoạn gần cuối vở kịch: theo như trong nguyên bản, thì sau khi Tiresias xuất hiện và khuyên bảo, Creon đã thay đổi quyết định của mình, quyết tha cho Antigone vì sợ hiểm họa xảy đến, nhưng khi tìm đến nơi thì Antigone đã chết, Hemon thì vung kiếm chém cha nhưng Creon chạy thoát, Hemon bèn tự sát; song Nguyễn Mạnh Tường để cho đến phút cuối cùng Creon vẫn là kẻ độc tài, “không thực sự cầu thị”, vẫn hạ lệnh giết Antigone. Việc thay đổi này nhấn mạnh hai điều: (i) Creon trở thành kẻ độc tài không nghe lời khuyên của bất kỳ ai, nên việc một lúc chết cả vợ lẫn con trở thành đòn trừng phạt cho kẻ độc tài. Creon của Nguyễn Mạnh Tường hiện lên như một kẻ không nao núng trước bất kỳ lời khuyên, răn, đe dọa nào, mà sừng sững như một tượng đài của toàn trị; (ii) Quần chúng, cụ thể là Antigone và Hemon, được miêu tả rất cụ thể, và nhờ thế càng được nhấn mạnh, vào giây phút lìa đời, với những hình ảnh bi thương như “khóc lóc thảm thiết”, “máu hắn hộc ra đẫm cả má nhợt nhạt”, “ngã gục xuống, hiện thời hắn nằm chết cạnh sác Antigone”, càng làm sự đối lập giữa chính nghĩa vs. độc tài được nổi bật hơn nữa.

Ngay từ tiêu đề, Nguyễn Mạnh Tường đã đặt ra thế đối lập: chính quyền vs. quần chúng, và cách đọc Antigone của ông cũng phục vụ cho chủ đề này: gắn liền Antigone với diễn ngôn chính trị mà ông mong muốn, mà bỏ qua gần như tất cả những sự đối lập có thể có khác. Ông tập trung vào xây dựng ba hình tượng cụ thể: Antigone, Creon, và Hemon, với Hemon là người đứng giữa, gần như là một nhân vật nói lên tiếng lòng của nhân dân, để phản ánh lại với Creon tên độc tài, nhưng rốt cuộc cả người cầm đầu chính nghĩa là Antigone lẫn người đàm phán là Hemon đều chết thảm vì sự cứng nhắc của toàn trị.[1]

Việc đọc Antigone theo diễn ngôn chính trị mong muốn hoàn toàn không phải là việc xa lạ gì trong truyền thống diễn giải vở kịch này ở khắp các nơi trên thế giới. Edith Hall ở “Lời giới thiệu” trong ấn phẩm Antigone, Oedipus the King & Electra nằm trong bộ Những tác phẩm kinh điển của do NXB Đại học Oxford tuyển chọn và in ấn đã gọi đây là “một trong những hành động đi vào điển phạm và trường tồn nhất trong lịch sử tư tưởng triết học, văn chương, chính trị của chúng ta” (Lời giới thiệu). Và quả có thế, Antigone đã được diễn và sản xuất lại, diễn giải lại, dưới các diễn ngôn chính trị khác nhau như thế nào: hình tượng con người tự do chống lại Phát xít, Cộng sản Đông Âu, chế độ apartheid của Nam Phi, hay cả đế quốc Anh ở Ireland.

Steiner trong cuốn sách kinh điển về Antigone của mình có đề xuất rằng, theo ông Antigone là “văn bản văn chương duy nhất diễn tả tất cả những hằng số cơ bản của mâu thuẫn của thân phận con người. Những hằng số này diễn ra trên năm mặt: sự đối đầu giữa đàn ông và đàn bà; giữa tuổi già và tuổi trẻ; giữa xã hội và cá nhân; giữa người sống và người chết; giữa con người và các vị thần.” (Steiner 231-2) Những mâu thuẫn này, theo ông, là “không thể hòa giải được” và tất cả những ai có liên quan: đàn ông, đàn bà, già trẻ, cá nhân xã hội, người sống người chết, người trần và bất tử… “tự định nghĩa chính mình trong quá trình mâu thuẫn mà định nghĩa lẫn nhau.” (Steiner 231-2)

Soi rọi từ hệ quy chiếu năm mâu thuẫn cơ bản do Steiner đặt ra, thì có thể thấy Nguyễn Mạnh Tường đã lẩy ra sự đối lập giữa xã hội và cá nhân để đi sâu và đồng thời đọc nó theo hướng chính trị mà ông muốn. Liệu có thể đọc Hemon như là một hình tượng người trí thức bị buộc phải tuân theo những quy định của Đảng, và nếu phản kháng thì sẽ xảy ra những hậu quả chết chóc, hay trong không khí cởi mở nơi các văn nghệ sĩ đang ra sức vận động để phát huy tự do trong sáng tác văn nghệ, câu chuyện của Nguyễn Mạnh Tường chỉ là một gợi nhắc nhẹ nhàng về việc phải tạo thêm dân chủ cho xã hội và những hậu quả đau thương có thể xảy đến nếu người ta cứng nhắc với quyền lực và khăng khăng bám lấy thể chế độc tài và toàn trị, thì còn là chuyện đáng phải bàn.[2]

Trong cuốn An Excommunicated, Nguyễn Mạnh Tường có viết ở chương 3 về Nhân văn Giai phẩm như sau, “Trong thời gian đó ở Hà Nội, giới trí thức đang trải qua một cuộc khủng hoảng về nhiệt tình. Phong trào Trăm Hoa Đua Nở nổi lên trên toàn nước Việt Nam. […] Nhưng khi tôi được cho biết về khuynh hướng của phong trào, đường hướng mà họ chấp nhận và bảo vệ, tôi sẵn sàng góp chút phần nhỏ mà cũng là ước vọng và mong muốn của tôi.” Bài viết “Hai câu chuyện” có thể đọc như là cách ông lấy xưa để nói nay, cũng có thể là câu chuyện ngụ ngôn mang tính răn đe, cũng có thể là một dự tưởng có thể xảy đến như một kiểu phản địa đàng, hay ở một mức độ nghiêm trọng hơn, là một sự miêu tả thực tại đã thực sự diễn ra ở Bắc Việt những năm ấy?

Nguyễn Quyên

Tài liệu trích dẫn

Hall, Edith. “Lời giới thiệu”, Antigone, Oedipus the King & Electra, Oxford University Press, 2009).

Nguyễn, Mạnh Tường. “Hai câu chuyện”, Giai phẩm mùa đông 1956, tập 1. Hà Nội: NXB Minh Đức, 1956. Tr. 49-52.

Nguyễn, Mạnh Tường. Kẻ bị mất phép thông công. Truy cập 20 tháng 4, 2021.  www.viet-studies.info/NMTuong/NMTuong_HoiKy.htm

Nguyen-vo, Thu-huong. The Ironies of Freedom: Sex, Culture, and Neoliberal Governance in Vietnam. University of Washington Press, 2012.

Steiner, George. Antigones: The Antigone Myth in Western Literature, Art and Thought. Oxford University Press, 1984.

Trinh, My Luu. “State Socialism and the Legal Subject in Đổi Mới Literature”, Journal of Vietnamese Studies, Vol. 11, No. 3/4 (SUMMER-FALL 2016), trang 216-266, University of California Press.

(Tranh: Antigone donnant la sépulture à Polynice của Sébastien Norblin)

 


[1] Có thể tham khảo hai cách đọc khác về việc Nguyễn Mạnh Tường thay đổi phần kết truyện Antigone, đầu tiên là trong bài “State Socialism and the Legal Subject in Đổi Mới Literature” của Trịnh Mỹ Lưu, đăng trên Journal of Vietnamese Studies, Vol. 11, No. 3/4 (SUMMER-FALL 2016), trang 216-266, do University of California Press xuất bản. Trịnh Mỹ Lưu lập luận ở trang 236 rằng, “Cách viết lại vở bi kịch này của Nguyễn Mạnh Tường mã hóa diễn ngôn luật pháp và dân chủ mà Nhân Văn-Giai Phẩm chừng mực nào đó khơi ra. Trong khi Creon của Sophocles ở phút cuối ngộ ra, thì Nguyễn Mạnh Tường khiến kẻ độc tài [không chịu phục thiện], để cho ông ta thành kẻ cai trị bỏ qua mọi lời khuyên chống lại thứ pháp luật bất công của chính quyền ông ta. […]. Không giống như Antigone của Sophocles khi khổ đau của cô là nguồn cảm hứng cho “cải cách hệ thống pháp luật có khiếm khuyết,” cái chết của cô là vô ích trong phiên bản của Nguyễn Mạnh Tường. […] Khó phán đoán được Antigone phản ánh tình hình chính trị những năm 50 ở Bắc Việt đến mức độ nào, khi mà tác giả không đưa ra bình luận cụ thể gì. Dẫu vậy, câu chuyện của Nguyễn Mạnh Tường cộng hưởng với niềm tin của những người cùng nhóm rằng sự chuyên chế của chính quyền gây ra sự “mất dân chủ” nên ngăn trở những phê bình kịp thời việc cải cách ruộng đất bị quá đà.”

Ngoài ra trong The Ironies of Freedom: Sex, Culture, and Neoliberal Governance in Vietnam, Thu-huong Nguyen-vo (University of Washington Press, 2012), ở trang 188, lập luận về vai trò của Hemon như người trí thức bị buộc phải răm rắp nghe lời của chính quyền như sau: “Tường đặc biệt khiến độc giả chú ý tới nỗ lực của Creon để khiến con trai mình nằm trong phạm vi lý luận chính trị của kẻ cai trị […]. Rất ít người Việt đọc số Giai Phẩm vào năm 1956 mà bỏ qua việc ám chỉ tới nhà nước xã hội chủ nghĩa và việc nó đòi giới trí thức phải thuộc về đảng và phải phục tùng đảng.”

[2] Tôi nghiêng về cách đọc sau, ở cách nhìn nhận phong trào Nhân văn Giai phẩm như là những hành động nhằm tìm kiếm tự do để có được các cách biểu đạt khác trong văn nghệ và quan trọng hơn hết là đổi mới nhưng vẫn thuộc về Đảng, chứ không coi là một phong trào ly khai khỏi Đảng.

Chấm sao chút:

Đã có 2 người chấm, trung bình 5 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3

Người góp chữ

Nguyễn Quyên

Nguyễn Quyên là đồng sáng lập và chủ biên tạp chí Zzz Review, một tạp chí phê bình văn học online phi lợi nhuận ở Việt Nam, và là biên tập viên cho Việt Nam ở tạp chí văn học Asymptote Journal. Bà tốt nghiệp cử nhân văn chương ở đại học Quốc Gia, Hà Nội vào năm 2006. Bà lấy bằng tiến sĩ văn chương Anh ngữ ở đại học Nanyang Technological University ở Singapore với luận án về James Joyce. Lĩnh vực nghiên cứu mà bà quan tâm bao gồm lý thuyết văn học, James Joyce, văn học Ireland, chủ nghĩa hiện đại, chủ nghĩa hậu hiện đại, dịch thuật học, và văn chương đương đại. Các công trình nghiên cứu của bà đã được in trong sách do nhà xuất bản Palgrave Macmillan xuất bản. Bà cũng là dịch giả Anh-Việt có hơn 14 năm kinh nghiệm; các bản dịch đã xuất bản của bà bao gồm, Mình nói chuyện gì khi mình nói chuyện tình của Raymond Carver (dịch chung), Chuộc tội của Ian McEwan, Middlesex của Jeffrey Eugenides.

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi

Be the first to comment

Bạn nghĩ sao?

%d bloggers like this: