[Booker 2020] “Ngày mai đáng để trông đợi”: Đọc Shuggie Bain của Douglas Stuart

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi
Thời gian đọc: 7 phút

Tôi đọc Douglas Stuart rồi Shuggie Bain sau khi được Zzz Review đề nghị dịch truyện ngắn “Không đủ” (Found Wanting) của anh. Không khó để nhận ra sự tương đồng ở cả hai câu chuyện. Nhân vật chính đều là gay, có mẹ nghiện rượu nặng. Cả hai đều lấy bối cảnh là Glasgow nghèo khó của người dân lao động dưới thời Thatcher. Trong khi truyện ngắn kể về hành trình khám phá bản năng tính dục của một thiếu niên, thì cuốn tiểu thuyết bắt đầu với một Shuggie ở một vị trí không khác là bao: 16 tuổi, làm việc tại một siêu thị, trọ ở một nhà trọ của chủ nhà người Pakistan. Trong bài phỏng vấn với The New Yorker, Stuart đã nói về sự liên quan của cả hai câu chuyện: “Shuggie là một bức chân dung hoàn chỉnh, còn người kể chuyện của ‘Không đủ’ là một bản phác thảo.” Cũng vậy, người mẹ trong truyện ngắn chỉ được đề cập đến trong vài đoạn, nhưng Shuggie có cả một cuốn sách để kể về bà. Độc giả được đưa đi theo gần hết cuốn tiểu thuyết dõi theo câu chuyện của cậu bé từ 11 năm về trước. Câu chuyện về một cậu bé đồng tính với người mẹ kính yêu đang suy sụp từng ngày.

Mẹ của Shuggie, Agnes Bain, hiện ra là một phụ nữ với thật nhiều kỳ vọng ở đời nhưng không được đáp lại bao nhiêu. Ở tuổi ba mươi chín, Agnes đã có ba đứa con, luôn hoài niệm về quá khứ huy hoàng, cố nhặt nhạnh từng chút niềm vui. Hai đứa con đầu chị có với chồng cũ, ông chồng Công giáo mà chị đã bỏ để đi theo người đàn ông Kháng cách lái taxi tên Shug Bain, bất chấp sự phản đối của ba mẹ (cũng là người Công giáo), với mong ước có được cuộc sống tốt đẹp hơn. Nhưng cuộc sống tốt đẹp hơn mãi không đến với chị. Đến khi Shug Bain bỏ chị, chị lún sâu vào bia rượu. Những mong ước lẫn những lựa chọn sai lầm nơi đàn ông đẩy chị từng bước xa hơn trên con đường tự hủy hoại bản thân. Chị uống và uống, uống sạch tiền trợ cấp, cầm cố đồ để lấy tiền mua bia. Chị uống và trở thành gánh nặng cho các con chị, những đứa con không còn cha. Catherine, con gái đầu với người chồng đầu tiên, vội vã kết hôn và bỏ đi nơi khác. “Leek”, con trai thứ, nhờ năng khiếu hội họa mà được nhận học bổng ở trường Mỹ thuật, đếm ngược từng ngày để được ra đi.

“Shuggie”, con út của chị và là đứa con duy nhất với người chồng sau, trở thành tất cả những gì chị còn lại. Ở cái tuổi rất nhỏ, cậu đã phải chăm sóc cho mẹ mình. Mỗi ngày trước khi đi học, cậu đứng bên giường mẹ, nhìn người phụ nữ nằm lăn lóc say xỉn.

Cậu xoay đầu chị nằm nghiêng để tránh chất nôn trào lên làm nghẹt thở. Rồi cậu để xô lau nhà gần giường và nhẹ nhàng kéo phéc mơ tuya sau lưng chiếc đầm màu kem và gỡ móc cài áo ngực cho chị. […] Shuggie sắp sẵn ba cái cốc: một cốc đựng nước uống để chị đỡ cơn khô cổ, một cốc đựng sữa để tráng bao tử chua lòm của chị, và cốc thứ ba là hỗn hợp còn thừa đã bay hết hơi giữa Special Brew và bia đen mà cậu gom lại trong nhà và lấy nĩa đánh với nhau cho lên bọt. Cậu biết chị sẽ với lấy cốc này đầu tiên, thứ chất lỏng giúp ngừng những cơn kêu gào trong xương cốt chị.

Cuộc đời nát rượu của người mẹ được Stuart vẽ nên trên nền là một bức tranh rất rõ ràng và chi tiết về Glasgow nghèo khó và tàn bạo của tầng lớp lao động những năm 1980 dưới thời Margaret Thatcher. Cái không khí u ám tỏa ra khắp các trang sách. Qua khung cảnh xung quanh, “Những ngọn đồi xỉ đen kịt kéo dài hàng dặm như những ngọn sóng của một đại dương bị hóa đá”, qua các người thợ mỏ mất việc làm cả ngày đàn đúm trong quán rượu, “cầm những vại lớn đựng nước có màu hổ phách…”. Và tâm điểm của bức tranh đời sống đang tàn tạ theo từng ngày, chính là gia đình của Shuggie.

Mỗi ngày trước khi về nhà, cậu lại đau bụng, vì lo sợ trước những gì mình sẽ nhìn thấy sau cánh cửa kia. Cậu dần học được cánh nắm bắt các dấu hiệu khi về đến nhà: Tiếng kêu khóc, tiếng nhạc buồn rầu sẽ báo trước một đêm tồi tệ, tiếng nói chuyện điện thoại đồng nghĩa mẹ sẽ bắt cậu quay số gọi cho những người đàn ông trong quá khứ để cho chị chửi bới. Hay có lần, không nghe tiếng gì cả, cậu vui mừng mở cửa ra thì thấy mẹ cậu đang quỳ đút đầu vào lò nướng. Đôi lúc cậu còn bắt gặp đàn ông ở nhà với mẹ cậu. Nhưng với cậu, những ông chú đó còn không tệ bằng các bà cô đến nhà.

Như thể những tật xấu tồi tệ nhất của Agnes ra ngoài đem bạn về vậy. Cậu sẽ phải chăm cho cả hai bà trong khi họ ồn ào chìm vào cõi hư vô say xỉn, túm tụm bên mấy cái gạt tàn, chuyền nhau chút mẩu thuốc lá còn lại và chửi bới những người đàn ông đã kéo họ xuống đáy.

Những bà cô mặt nhão ở xóm Pit này xuất hiện trước cửa gần như mỗi sáng như đám mèo hoang. Họ có khả năng kéo Agnes trở lại kể cả sau khi đã năm ngày cai rượu. Cứ như thể họ nghe được chị run rẩy từ đầu bên kia khu nhà và sẽ gia ơn với một lốc bia rẻ tiền đưa đến vào chín giờ sáng. Nếu hôm đó Agnes quyết tâm không đụng đến thì họ vẫn sẽ ngồi lại và uống trước mặt chị. Kẻ bất hạnh thường thích có bạn, và mắt chị chẳng mấy chốc sẽ thèm thuồng chiếu vào cái bịch dưới chân họ.

Nếu Shuggie đã đi học về, cậu sẽ không cho mấy người đó vô. Từ trước khi người đưa thư đầu tiên trong ngày đến, họ đã xuất hiện với bao bịch nặng trĩu. Ở trước cửa họ trông không khác người tốt, nhưng cậu rành quá rồi. Cậu cố lịch sự đẩy họ trở xuống cầu thang đá nhiều lần. Cậu sẽ khóa cửa, và họ sẽ gọi qua khe đẩy thư, “Mẹ có nhà không con?” và năn nỉ, “Cô tới uống trà thôi mà.” Cậu muốn xiên cái nĩa qua khe cửa vào bản mặt gầy tóp của họ trong lúc Agnes nằm vật vờ trong nhà, run từ trong xương, bụng dạ kêu gào đòi chút bia ấm.

Như cơn gió lùa lạnh buốt, họ luôn tìm được cách tràn vào.

Họ chờ tới khi nghe tiếng chuông đầu giờ, chắc chắn là cậu đã đi rồi. Khi cậu lê qua cửa lúc bốn giờ chiều họ mỉm cười đắc thắng với cậu.

Nhưng ngoài cuộc chiến chăm sóc mẹ, cậu còn một cuộc chiến nữa. Cuộc chiến với bản chất của cậu. Khao khát muốn được “bình thường”, muốn thoát khỏi kiếp bị bắt nạt. Leek phải dạy cậu cách đi đứng cho giống mấy thằng con trai khác. “Đừng có đi chéo chân. Ráng dạng ra cho cu mày thở… Đừng có gập gối quá. Bước dài hơn ra, thẳng hơn ra.” Cậu luôn giắt theo một cuốn Sách đỏ tí xíu về lịch sử bóng đá Scotland với thông tin về các đội bóng và trận thắng thua để học thuộc lòng. Sự khác biệt của cậu, trừ cậu ra, tất cả mọi người đều nhận thấy. Bà ngoại từng nói với mẹ cậu, khi thấy cậu chơi con búp bê Daphne mà mẹ mua cho: “Mày phải lo dập từ trong trứng nước đi. Thế không đúng đâu.” Và “không đúng” chính là chữ người ta nói về Shuggie.

Sẽ không công bằng khi nói Agnes là một người đàn bà bệ rạc. Chị vật lộn từng ngày với những con quỷ trong đời chị, thói nghiện rượu đứng đầu. Nhưng cả khi tỉnh dậy váng vất sau cơn say đêm trước, chị vẫn không cho phép mình trông bê bối. Chị luôn tươm tất mỗi khi ra đường, dù là đi lĩnh tiền trợ cấp hay đi cầm chiếc áo khoác lông. “Chị đi ngược chiều xe, đầu ngẩng cao, nụ cười rành đời trên mặt.” Chị mong muốn quá nhiều ở cuộc đời nhưng nhận lại quá ít, chị đặt niềm tin vào những người đàn ông để rồi đều bị họ lợi dụng. Chị muốn vươn lên, nhưng người ta kéo chị xuống. Chị yêu Shuggie, Shuggie cũng yêu chị, nhưng tình yêu đó không đủ để cứu lấy chị.

Chị vuốt mái tóc đen thẫm của thằng bé trong khi cậu nhăn nhó như một con cá con trêu chị. “Sau này lớn lên con sẽ thành người thế nào?”

“Mẹ muốn con thành người thế nào?”

Agnes ngẫm nghĩ một lát. “Bình yên.” Chị lại vuốt mái tóc ướt của thằng bé. “Trông bớt lo lắng hơn bây giờ.”

Mặt cậu nhăn lại đầy suy tư. “Không biết nữa. Con chỉ muốn ở bên mẹ. Con muốn đưa mẹ đến một nơi mẹ con mình có thể được mới tinh.”

Shuggie Bain là một cuốn sách nặng nề và u tối, nhưng không phải không có những khoảnh khắc soi sáng. Một khúc ca về mối quan hệ gia đình đặt giữa một thời đại khốn khó, nhưng bằng cách nào đó vẫn kết ở một nốt cao đầy hy vọng. Một niềm hy vọng đã được dự báo chính từ đoạn đầu tiên cuốn sách: “Ngày tẻ nhạt. Sáng hôm đó tâm trí cậu đã rời bỏ cậu và để mặc cơ thể cậu lang thang bên dưới. Cái thân trống rỗng kia thẫn thờ làm những việc thường ngày của nó, nhợt nhạt với đôi mắt vô hồn dưới những dây đèn neon, trong khi linh hồn cậu thì bay trên những kệ hàng và chỉ nghĩ về ngày mai. Ngày mai đáng để trông đợi.”

Douglas Stuart có nhiều điểm chung với Shuggie và anh cũng thừa nhận cuốn sách được viết theo những trải nghiệm của anh. Sinh ra và lớn lên ở Glasgow, Stuart là con trai út trong một gia đình mẹ nghiện rượu, cha bỏ đi từ khi anh còn nhỏ. Anh tốt nghiệp Đại học Nghệ thuật Hoàng gia ở London và chuyển đến New York làm trong ngành thời trang. Anh đã muốn học văn học Anh ở đại học nhưng bị can ngăn, với lý do món đó không hợp với những đứa con trai xuất thân như anh. Shuggie Bain được anh bắt tay vào viết trong bí mật từ mười hai năm trước, tranh thủ từng chút thời gian để viết: sáng sớm và những hôm nghỉ bệnh. Anh không dám mơ sẽ có ngày cuốn sách được xuất bản, nhưng đến nay thì Shuggie Bain đã được vào chung khảo giải Booker 2020 lẫn Giải Sách quốc gia Mỹ. Trả lời phỏng vấn trên New Yorker về đề cử cho giải Booker năm nay, Douglas Stuart đã nói: “Tôi nghĩ khi là một nhà văn bạn không được để mình mang những hy vọng kiểu này vì khả năng rất cao là bạn không thắng giải hay vào được danh sách bầu chọn nào đó. Chúng ta chỉ có thể viết, và viết ra cuốn sách hay nhất trong khả năng của mình. Tuy vậy, tôi vô cùng sung sướng khi được ghi nhận. Với tôi, Shuggie và Agnes cũng như những con người có thật ngoài đời vậy. Tôi chỉ biết hy vọng là mình có thể khiến họ tự hào.”

Quả thực, ở tầm vóc của riêng mình, Shuggie Bain, với giọng văn thẳng thừng và tỉnh táo, đi liền với nhịp điệu chậm rãi, với nội dung câu chuyện đặc trưng gắn bó với một địa danh, với những câu thoại đầy rẫy những tiếng lóng của người dân Scotland, xứng đáng được đọc như một cuốn sách tiêu biểu của văn chương Scotland.

Khánh Nguyên

[Ngày 19-11-2020 theo giờ Anh, Shuggie Bain đã trở thành tác phẩm mới nhất đạt giải Booker.]

Chấm sao chút:

Đã có 2 người chấm, trung bình 5 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3

Người góp chữ

Khánh Nguyên

Too gay to function.

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi

Be the first to comment

Bạn nghĩ sao?

%d bloggers like this: