“Solaris” của Stanisław Lem: một biển mây mù mơ hồ bay ra ngoài ranh giới khoa học viễn tưởng

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi
Thời gian đọc: 7 phút

(Bài viết thuộc Zzz Review số 7, 21-1-2020)

Trong các môn nghệ thuật, luôn có những dòng phải chịu sự ghẻ lạnh – công khai hoặc ngấm ngầm – vì khả năng cao thiếu tính nghệ thuật của nó. Một đơn cử đại chúng là phim siêu anh hùng trong môn nghệ thuật thứ bảy.

Lâu nay, mọi người vẫn mặc định coi nó là một dòng giải trí, cho tới khi Black Panther xuất hiện. Từ Black Panther – một bộ phim có nhiều yếu tố để công khai ủng hộ như siêu anh hùng là da đen, bối cảnh ở châu Phi với nhiều nét văn hóa châu Phi độc đáo… – người hâm mộ, bằng sức mạnh của đám đông, đã gây sức ép đòi hỏi Viện Hàn lâm Khoa học và Điện ảnh Mỹ phải cho tên phim vào đề cử Phim hay nhất, nếu thắng giải thì không gì bằng; chứ đừng hòng nhét chúng tôi vào hạng mục mới hạ đẳng là Phim đại chúng hay nhất; rằng đây không chỉ là một bộ phim mà là một hiện tượng. Đám đông đã được xoa dịu bằng việc gỡ bỏ hạng mục Phim đại chúng hay nhất và Black Panther trở thành bộ phim siêu anh hùng đầu tiên được đề cử ở hạng mục Phim hay nhất của Oscar. Tổng cộng, phim được đề cử ở bảy hạng mục, thắng ba giải phụ.

Nhưng sức mạnh của công chúng có mạnh tới đâu cũng chỉ lay chuyển được phần lá ngọn chứ không thể nhổ bật gốc rễ thủ cựu của giới chuyên môn (cũng như người ta tìm cách lật đổ văn chương của Peter Handke vì tiểu sử không liên quan tới tác phẩm của ông). Gần đây, đạo diễn danh tiếng Martin Scorsese đốp thẳng rằng phim siêu anh hùng “không phải là điện ảnh” và “thứ gần nhất tôi có thể nghĩ về nó là các công viên giải trí”. Giới mê phim siêu anh hùng lập tức nhao nhao tấn công cá nhân. Đối lại, huyền thoại Francis Ford Coppola nói Scorsese còn hiền, với ông thì phim siêu anh hùng phải nói là “đáng khinh”. Lập tức theo sau là Ken Loach với bình luận rằng phim siêu anh hùng “chán” và “chả liên quan gì tới nghệ thuật điện ảnh”. Tóm lại, tranh cãi chưa thấy hồi kết và rõ ràng là không có chút biện chứng nào ở đây.

Nhưng hóa ra, trước đó, giới phê bình và đám đông từng có quan điểm giao thoa về phim siêu anh hùng. Đó là trong trường hợp của Joker, bộ phim vừa đoạt giải cao nhất tại LHP Venice 2019 – giải Sư tử vàng. Bên cạnh đó, phim của đạo diễn ấu dâm Roman Polanski đoạt giải quan trọng thứ nhì. Tất cả cho thấy, muốn được công nhận, anh phải đánh bằng nghệ thuật, chứ không phải một cái miệng rộng đãi bôi về nhân quyền, về chủng tộc, về giới… Đòi được tôn vinh nghệ thuật với lý do phi nghệ thuật chính là một dạng phân biệt đối xử.

Trong văn học hiện nay, vẫn có khá nhiều dòng cũng bị liệt vào nhóm “cừu đen”. Có thể kể nhanh ra là dòng trinh thám, kiếm hiệp, khoa học viễn tưởng, kỳ ảo, kinh dị, siêu anh hùng… (nhưng không thể liệt ngôn tình vào đây bởi bản chất của dòng này chính là sự nhạt nhẽo, thiếu sáng tạo. Nếu thoát ra khỏi những đặc trưng này thì lại không còn là ngôn tình nữa). Cũng như phim siêu anh hùng, những dòng này không được đánh giá cao về mặt nghệ thuật mà chỉ bị coi là món ăn nhanh, ngon thì có ngon nhưng không phải ẩm thực đỉnh cao. Nhìn lại lịch sử, cũng đã chứng kiến một vài trường hợp Joker trong văn học: Conan Doyle và Kim Dung có lẽ đã bước được một chân ra khỏi những định kiến về dòng trinh thám và kiếm hiệp, còn E. T. A Hoffmann (và theo sau là học trò của ông, Edgar Poe) đã vượt xa khỏi hàng rào quây dòng kỳ ảo…

Ở dòng khoa học viễn tưởng, theo tôi là nhà văn người Ba Lan Stanisław Lem.

Tiểu thuyết khoa học viễn tưởng, có nguồn gốc từ thời cổ đại, có liên quan tới giả tưởng, kinh dị, siêu anh hùng (toàn “cừu đen”) và nhiều rẽ nhánh khác. Định nghĩa về nó tới nay vẫn là đề tài tranh cãi giữa các tác giả, nhà phê bình và học giả. Tuy nhiên, thông thường, khái niệm này hay gắn với những cuốn sách mang tính tưởng tượng, tương lai như khoa học công nghệ tương lai, thám hiểm không gian, du hành thời gian, vũ trụ song song và cuộc sống ngoài trái đất. Sự hấp dẫn ở dòng này, do đó, chủ yếu dựa vào cốt truyện và sự li kì tò mò, vốn chưa bao giờ là tiêu chí cho văn học đỉnh cao (như tay sành ăn Hồng Thất Công nhận định là thịt luộc với đậu rán mới là cao lương mĩ vị thể hiện tài năng của người đầu bếp).

Những cái tên nổi bật ở dòng khoa học viễn tưởng như H. G. Wells, Jules Verne (được ví như cha đẻ của dòng) hay mainstream hơn là Ray Bradbury, do đó, đều pha thêm vào tác phẩm của mình như hương liệu thượng hạng như những kiến thức khoa học đậm đặc (và có vẻ thuyết phục, ít nhất với độc giả thông thường) hay một vài triết lý nhân sinh. Tuy nhiên, ở họ, đây vẫn chỉ là những gia vị thoáng qua, mà khi đặt cạnh dòng gốc thì nhanh chóng bị lu mờ. Còn cốt truyện, khi vấp phải dòng chảy cuộc sống gập ghềnh bất tận, cũng nhanh chóng trôi mất.

Ngược lại, ở Stanisław Lem, tác phẩm của ông như một loại nước hoa hạng nhất với đầy đủ ba tầng hương. Hương đầu của nó chính là khoa học ấn tượng, xộc ngay vào mũi người đọc nhưng có thể cũng bị phai mùi nhanh chóng như số phận chung của dòng. Hương giữa là ấn tượng sâu sắc về kiến thức và triết lý. Nhưng cũng như nước hoa, hương cuối mới là thứ khiến ta gắn bó nhất với tác phẩm, một dư hương lơ lửng, một ký ức mơ hồ thuộc về tác phẩm nhưng dần dần trở thành ký ức của chính người đọc.

Solaris - 1
Bìa bản tiếng Ba Lan của tác phẩm Solaris.

Tôi mới chỉ đọc hai cuốn của Lem, đã được dịch sang tiếng Việt, là Nhật ký vũ trụ của Ion Lặng Lẽ Solaris. Cuốn đầu là loạt truyện về Ion Lặng Lẽ, một nhà du hành vũ trụ nổi tiếng, gồm sáu chương với năm cuộc phiêu lưu và một bức thư ngỏ. Quả thật, với cuốn này, tôi chủ yếu chỉ thấy hai hương đầu. Nhưng đừng đánh đồng nó với những triết lý nông của Bradbury. Khoa học viễn tưởng của Lem được mệnh danh là khoa học viễn tưởng triết, có thể đọc như một minh họa triết. Các câu chuyện đều mang lại khoái cảm đọc nhờ kiến thức thú vị, lối viết sáng tạo và những suy ngẫm. Nó na ná như khi xem 2001: A Space Odyssey của Stanley Kubrick vậy.

Cuốn thứ hai, Solaris, mới là đỉnh cao và cũng là cuốn mang lại tiếng tăm nhất cho Lem. Một phần, tất nhiên, là nhờ nhiều lần được chuyển thể thành phim, đặc biệt là trong bộ phim rất đẹp cùng tên năm 1972 của đạo diễn người Nga Andrei Tarkovsky. Nhưng, trên hết, vẫn là bản thân tác phẩm.

Ra mắt năm 1961, Solaris theo chân nhà tâm lý học Kris Kelvin đi giải mã những bí ẩn về Solaris, một hành tinh được bao phủ hoàn toàn bởi đại dương có những dấu hiệu như một sinh vật sống. Ngay khi vừa bước chân lên hành tinh lạ, Kelvin đã gặp những tình huống rất khó hiểu. Một kiểu khoa học viễn tưởng pha trinh thám đây! Nhưng cũng ngay từ đầu, có thể nhận thấy lối viết tỉ mỉ và duy mỹ. Những miêu tả về không gian cho thấy tác giả hoặc rất giàu trí tưởng tượng hoặc từng làm việc trong ngành liên quan tới khoa học vũ trụ hoặc ít nhất là có sự tìm hiểu tới nơi tới chốn. Bên cạnh đó là miêu tả giàu sức gợi, khiến tôi dù đã đọc cuốn này từ nhiều năm, vẫn có thể tưởng tượng được ra hành tinh Solaris với hai mặt trời, một đỏ một lam.

Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó thì sẽ không ai ca ngợi Lem là người viết khoa học viễn tưởng triết. Nấc thang đưa Lem lên một tầm mới nằm trong sự xuất hiện của nữ chính, Harey – một quá khứ đau buồn của Kelvin nhưng lại xuất hiện dưới dạng không có quá khứ đau buồn. Harey sinh ra từ đại dương Solaris, do đó, song song với diễn biến tâm lý của cô là câu hỏi siêu hình học về bản chất của đại dương này (xét ở góc độ khó hiểu, ít nhất ta có cơ sở để giả định đại dương này là giới nữ!).

Bắt đầu từ đây, ta hoàn toàn có thể bóc tách hết những mỡ những tiết của khoa học viễn tưởng mà Solaris vẫn có thể đứng vững (và đứng khỏe) như một câu chuyện tình với cốt truyện rất lâm li mà nếu rơi vào tay Marc Levy có thể làm nên một best seller nữa. Có điều, Lem không phải là Levy nên Solaris thay vì ngôn tình, là một cuộc thám hiểm tâm lý (xen vào là rất nhiều kiến thức khoa học, triết học) mà sau những biến cố tình cảm, nhân vật chính lại ngồi viết báo cáo, bàn luận về thần học và hoang hoải hơn, là một mình đi ra đại dương Solaris để nghĩ về vô thường. Sao tôi nhớ lại khoảnh khắc đau lòng nhất trong Lolita quá! Đó là khoảnh khắc Humbert đứng trên đồi cao, lắng nghe âm thanh vọng lên từ ngôi làng phía dưới và nhận ra nỗi vô vọng lớn nhất không phải là sự vắng mặt của Lolita bên cạnh mình, mà là sự thiếu vắng của giọng cô trong hợp âm kia. Kelvin hẳn cũng cảm thấy vậy, khi đối diện với đại dương mênh mông, chạm vào nó nhưng hiểu rằng nó sẽ không trả lại Harey một lần nữa. Thứ không tồn tại chính là thứ duy nhất tồn tại vĩnh hằng.

Khi mới ra mắt vào năm 1961, Solaris đã là chủ đề tranh cãi, vốn là tất yếu của những tác phẩm lớn, về những ẩn ý chính trị. Nhưng Lem – một người gốc Do Thái đã phải sống qua những năm tháng khốn đốn thời Thế chiến II – lại không có hứng thú đào bới (tận dụng triệt để, như nhiều nhà văn khác) các sự kiện bi thảm như một dạng “poverty porn”. Ông ngao ngán với suy đoán rằng đại dương Solaris là ẩn dụ về Liên Xô, rằng ông vận dụng lý thuyết của Freud vào sách hay thậm chí, cuốn sách “bày tỏ niềm tin nhân văn của tác giả về phẩm chất đạo đức cao cả của con người”. Tất cả những thứ sáo mòn đã quen ở trên miệng các nhà phê bình đều không dính dáng gì tới Lem.

Solaris, cũng giống như thăm dò đại dương Solaris, là một quan sát về con người, nhưng không giải mã được và cũng không có ý định đưa vào những mô típ giật gân hay bi thảm. Mọi thứ diễn ra trong một trật tự tâm lý thông thường, không phán xét đúng sai, cũng không đưa ra một thông điệp giáo lý nào nhưng vẫn để lộ ra những góc khuất tâm lý mỗi nhân vật. Tôi gần như quên mất nó là một cuốn khoa học viễn tưởng bởi hương cuối của nó, mơ hồ nhưng dai dẳng, là Kelvin giữa đám cây bồng bềnh sương khói hay Harey bên mặt hồ xanh thẳm với đôi mắt xa vắng vĩnh biệt. Đơn thuần là câu chuyện về những con người, với sự tầm thường vốn có bên cạnh những ám ảnh về tình yêu và mất mát; để rồi sau tất cả, “mây vẫn bay về xa”.

Solaris - 2
Poster phim Solaris của đạo diễn Andrei Tarkovsky.

Khám phá con người, hay chính bản thân mình, là cái quen thuộc nhất nhưng cũng là cái mơ hồ nhất, nhiều mật mã nhất, mà rất thường là chúng ta phải đi từ những thứ vặt vãnh nhất, như một chiếc bánh madeleine chẳng hạn.

Tôi vẫn thường đánh giá một cuốn sách dựa trên những khoảnh khắc bất chợt nó tóm được lấy tôi, hơn là cả câu chuyện. Solaris, trên cái nền lung lay của khoa học viễn tưởng, vẫn không thể thoát được cảm giác tò mò, gay cấn – vốn dễ giết chết nghệ thuật khi đọc – nhưng nói chung, đã được viết bằng lối văn chương duy mỹ (nhưng, công bằng mà nói, đừng hy vọng theo lối chỉn chu như Nabokov), tiết chế và hơn cả, đã có được cái khoảnh khắc ám ảnh mà vì không tìm được nguyên nhân xác tín, nên rất khó thoát ra, giống như nỗ lực xua tan một đám mây.

Bùi An Bình

Chấm sao chút:

Đã có 0 người chấm, trung bình 0 sao.

Hãy là ngôi sao đầu tiên của chúng tôi <3

Người góp chữ

Bùi An Bình

Một người thích đọc sách nhưng không thích mô tả bản thân. 

Theo dõi Zzz Review năm bữa nửa tháng của chúng tôi

Be the first to comment

Bạn nghĩ sao?

%d bloggers like this: