Những bản hoạch định xã hội của Karel Čapek

(Bài viết thuộc Zzz Review số 7, 21-1-2020)

Tiểu thuyết giả tưởng là thể loại văn học trình hiện những thế giới khác với nhận thức của độc giả về hiện thực, về những lãnh địa vượt ra ngoài nhận thức và kiến thức thông thường. Các tác phẩm thuộc thể loại này thường đem lại cho độc giả trước hết là cảm nhận về sự tạo dựng không gian thay thế, sau đó có thể là những định hướng về một ý thức hệ được xây dựng trong mối quan hệ với không gian thay thế đó, với thế giới thể nghiệm ở tương lai. Trong các tác phẩm “viễn tưởng” đi trước thời đại của nhà văn Tiệp nổi tiếng Karel Čapek (1890-1938), ông thể hiện rõ định hướng của bản thân qua việc vạch ra những bản hoạch định cho xã hội con người khởi phát từ những khía cạnh rất cơ bản của xã hội đó, tạo lập những hệ thống chủ đề và diễn giải chúng như những bộ phận cấu thành nên mô hình xã hội thu nhỏ trong tác phẩm. Trong cả Nhà máy chế tạo Siêu Nhiên lẫn Khi loài vật lên ngôi, tác phẩm được phát triển qua một chuỗi những sự kiện cho thấy sự dao động của cán cân quyền lực giữa những thế lực đối lập nhau trên những bình diện khác nhau (chính trị, kinh tế hay tôn giáo…) khi các nhóm đối tượng khác nhau hành động nhằm đạt được thế thượng phong.

Triển khai câu chuyện theo tuyến tính thời gian, Čapek từng bước tạo lập nên lịch sử, cấu trúc xã hội thu nhỏ trong tác phẩm của mình, khiến mỗi diễn biến trong diễn trình tác phẩm đều có vẻ rất logic. Nếu đọc song song hai tác phẩm Nhà máy chế tạo Siêu Nhiên Khi loài vật lên ngôi, chúng ta sẽ nhận thấy hai diễn trình có sự tương ứng với nhau. Cả với biên niên sử của Siêu Nhiên và lịch sử loài sa giông, độc giả đều có thể nhận biết được nguyên nhân, lý do sự xuất hiện của chúng, quá trình chúng từ từ xâm lấn đời sống nhân loại và hình thành nên những xung đột với họ. Čapek đưa ra những sự kiện một cách có hệ thống và trình tự rõ ràng, biến câu chuyện thật sự trở thành “biên niên sử”. Và biên niên sử sự lên ngôi của hai “ông chủ” mới cũng là biên niên sử sự tàn lụi của nền văn minh con người.

Bằng những cách thức khác nhau, Čapek hợp thức hóa những xã hội thu nhỏ trước khi để cho những mâu thuẫn dần xuất hiện. Là một nhà báo, có cơ hội tiếp xúc với lượng lớn thông tin từ nhiều lĩnh vực, Čapek đã huy động dày đặc các thông tin này làm chất liệu đắp vào cho tác phẩm của mình. Ông để sự kiện lên tiếng, biến thông tin có thực trở thành những thành tố cho thế giới hư cấu. Čapek lồng ghép vào tác phẩm những cứ liệu lịch sử có thật, biến chúng thành một bộ phận thiết lập tình tiết. Các diễn biến hư cấu với những dữ kiện lịch sử được kết hợp một cách nhuần nhuyễn khiến bức tranh của xã hội giả tưởng tăng thêm tính chân thực, đáng tin. Với Nhà máy chế tạo Siêu Nhiên, Čapek trình bày những cuộc chiến trong tác phẩm như là hình ảnh khúc xạ của và tương ứng với những cuộc chiến tranh tôn giáo. Trận chiến Lipany trong phần “Một người yêu nước già nua”, những cuộc Thập tự chinh, xung đột tôn giáo giữa Tin lành và Công giáo, cuộc Chiến tranh Ba mươi năm, mâu thuẫn giữa người Shiite và người Sunni… trong phần “Câu chuyện ở Augsburg”[1] được đề cập dày đặc chính là cách Čapek để sự kiện lên tiếng, nhắc nhở về lịch sử nhân loại. Cũng như thế, trong Khi loài vật lên ngôi – phần “Thảm sát trên quần đảo Cocos”, việc các chiến hạm của Anh, Pháp, Nhật, Hà Lan đã gửi những lời cảnh cáo đến sa giông nằm ở những hòn đảo Keeling, Rawaiwai, Goenong Api, Ailinglaplap gợi nhớ đến những sự kiện như Pháp thôn tính Rawaiwai vào năm 1880, Anh tấn công Keeling vào năm 1857… Những sự kiện này được trình bày một cách trực tiếp, rõ ràng và có thể khơi gợi ký ức về sự xâm lấn bá quyền của thực dân, sự bành trướng lãnh thổ của phương Tây về phía các nước châu Á và châu Phi kéo dài trong nhiều thế kỷ. Bên cạnh những sự kiện lịch sử, Čapek còn sử dụng tên tuổi của những nhà khoa học, tác gia nổi tiếng cùng quan điểm của họ để chứng minh cho “khoa học” trong tác phẩm. Trong phần “Quy trình phong thánh” của Nhà máy chế tạo Siêu Nhiên, độc giả dễ dàng bắt gặp những thông tin từ nhiều lĩnh vực như tâm lý học, y học, hóa học… để Siêu Nhiên dần dà biến thành “Thượng đế”; ở Khi loài vật lên ngôi, Čapek còn đưa ra những hình ảnh cổ sinh vật học như chứng tích tiền sử của giống loài sa giông, những hội nghị nghiên cứu sa giông cùng những bài báo nghiên cứu về đời sống tình dục của sa giông… để vẽ nên bức chân dung tương đối hoàn chỉnh và khoa học (giả hiệu) về một giống loài. Bắt đầu với việc cấp cho sa giông ngôn ngữ (“Giông ngữ”) và công cụ lao động (con dao), Čapek đã từng bước kiến tạo nên xã hội sa giông và thể hiện những bước phát triển của nó (được thể hiện rõ trong phần “Theo bước tiến văn minh”). Tuy nhiên, thế giới của loài sinh vật này lại chỉ là như một tấm gương nhà cười của xã hội loài người với những giá trị tinh thần xuống cấp – một thế giới “ngụy nhân loại”. Trong bài nghiên cứu “Sa giông có tương lai không?” của giáo sư Vladimír Uher, Čapek cho thấy rằng văn chương, văn hóa trở thành một thứ dị dạng méo mó trong nhận thức của sa giông và vì thế cũng chỉ dừng lại ở mức độ phát triển giả hiệu hay thậm chí bị triệt tiêu trong thế giới sa giông. “Chúng đứng bên cạnh con người chẳng khác gì tên phụ việc Wagner đứng cạnh Faust trong tác phẩm của Goethe; chúng học cùng những quyển sách giống như Faust – con người, chỉ có khác là chúng tràn trề thỏa mãn và không bị giày vò bởi nỗi hồ nghi. Điều kinh hoàng là cái dạng tầm thường được khai hóa này, cái dạng không biết suy nghĩ nhưng tự mãn này, lại được nhân bội đại trà; hàng triệu và hàng tỷ cá nhân giống hệt nhau (Khi loài vật lên ngôi, tr. 301).

Thế giới giả tưởng của Čapek được xây dựng trong một tiến trình kép: một mặt, đó là sự phát triển hướng tới xã hội không tưởng với những hứa hẹn về tương lai tốt đẹp, nhưng đồng thời mặt khác, khi xã hội đang xây dựng ấy dần không thể đáp ứng nhu cầu của mọi thành viên thì tính chất không tưởng dần bị thay đổi, đến mức tiêu biến. Những nhóm xã hội khác nhau chạy theo những mục đích khác nhau là khởi điểm của xung đột. Trong Nhà máy chế tạo Siêu Nhiên, khi Karburátor được sản xuất hàng loạt và sự hiện diện của Siêu Nhiên dần phủ bóng lên nhận thức của con người, tác động đến nhìn nhận của họ về chân lý và sự thật, tạo nên những nhóm đối tượng với những chân lý khác nhau thì tranh chấp xuất hiện. Có thể nhận thấy rõ điều này trong phần “Trên bàn biên tập đêm” khi Giám mục nhận định rằng “Chúng ta phải có Siêu Nhiên” khi chứng kiến “khắp nơi họ quảng cáo Siêu Nhiên với niềm vinh quang lớn cho chính họ” (trang 151). Nghĩa là ở đây, con người ngoài mặt tranh giành “Siêu Nhiên”, nhưng đúng hơn, họ tranh giành vì sự thắng thế của chân lý cá nhân. Siêu Nhiên không còn là một tinh thần tự do mà trở thành một tồn tại “vật chất” bị nhốt trong nhận thức của mỗi người – của nhiều nhóm người khác nhau. Tinh thần không còn đem đến sự giải phóng mà đã trở thành mối ràng buộc, càng được thực thi và xiết chặt bởi những hệ thống, tổ chức có sẵn của con người. Khao khát sở hữu chân lý tuyệt đối lại một lần nữa đẩy con người vào chiến tranh, vào Cuộc chiến tranh Vĩ đại nhất. Cũng như thế, trong Khi loài vật lên ngôi, sự thay đổi trục quyền lực giữa con người và Sa giông bắt đầu khi nhu cầu chiếm hữu không gian sống, thực phẩm… tăng lên. Nghịch lý “thiện sinh ác” này xuất phát từ chính sự phân tầng quyền lực không thể tránh khỏi cùng với lòng tham của con người chỉ chực chiếm hữu, độc quyền những cái lợi về bản thân. Ở điểm cuối biên niên sử, ta trở lại với điểm đầu trước khi có phát hiện mới (về sa giông, về Siêu Nhiên); thứ không đổi trong vòng tròn ấy là tính chất bất khả tương thích của những hệ thống quyền lực, lợi ích đặt cùng nhau dù dường như trong một lợi ích chung.

Qua những thao tác hợp thức hóa của Čapek, tính chất xác thực của cấu trúc xã hội và logic trong tiến trình phát triển cũng được khẳng định. Khi lịch sử được bộc lộ qua những phân mảnh của sự kiện dồn dập, tác phẩm thực sự biến thành một bản tường thuật về sự hình thành và kết thúc của những nền văn minh. Bị sự chi ly và logic của tác giả thuyết phục, người đọc dễ có cảm giác thế giới trong tác phẩm Čapek là một hiện thực không thể chối từ, tiến trình của nó buộc phải diễn ra, không thể đảo ngược hay xoay chuyển. Nhưng nếu lần lại đọc kỹ, ta có thể thấy hai xã hội ở hai tác phẩm chỉ trở thành khả thể qua chính lựa chọn của con người.

Có thể nhận thấy điều đó chỉ qua chuỗi hành động của người khởi đầu của mọi vấn đề ở cả hai tác phẩm, G. H. Bondy – Chủ tịch Tập đoàn MEAS. Là người phổ biến rộng rãi máy Karburátor trong cuốn trước, Bondy cũng là người xuất khẩu Sa giông trong cuốn sau. Người đọc và giới phê bình thường lưu ý đến sự mờ nhòe của nhân vật trong tác phẩm Čapek so với sự dồn dập của thông tin, sự kiện; nhưng điều đáng nói là vai trò của các nhân vật không phải là thụ động bị cuốn đi theo dòng sự kiện, mà chính hành động của họ – lựa chọn của họ – đã đặt nền móng và rồi thúc đẩy dòng sự kiện. Lựa chọn của Bondy ở đầu tác phẩm đã khởi động toàn bộ tiến trình về sau. Cả nhờ sự khải ngộ nhận được trong tầng hầm thần thánh lẫn nhờ lời cảnh báo mà ông nhận được về “xã hội văn minh sẽ no đòn” của giám mục phụ cận, Bondy đã luôn có ý thức rằng thứ mà mình đang đem đến cho đời sống con người có bản chất như thế nào. Nhưng nhân vật từ chối sự thật. Bondy tránh xa Karburátor bởi biết nó có thể tác động đến tâm lý con người ra sao, và tác động đó mâu thuẫn với mục đích của ông như một người kinh doanh quan tâm đến doanh thu và lợi nhuận. Thậm chí cả khi mơ hồ nhận thấy dấu hiệu của tận thế, Bondy cũng không từ bỏ việc chế tạo Karburátor mà chỉ tự thỏa hiệp với bản thân về việc hủy đơn hàng đặt Karburátor từ Czech để bảo vệ đất nước khỏi Siêu Nhiên. Bằng việc tạo ra và phổ cập hóa Siêu Nhiên Tự do, một Công nhân Vô hạn phục vụ cho con người, Bondy đã đưa đến sự thắng thế của chủ nghĩa tiêu thụ, khởi nguồn cho chiến tranh về sau. Sang tới Khi loài vật lên ngôi, Bondy đã lựa chọn một lần và dứt khoát làm nô lệ cho cuộc chạy đua phát triển kinh tế. Hành động của Bondy là chuỗi tăng tiến của ham muốn lợi nhuận. Nếu như ban đầu sa giông được sử dụng như nguồn nhân lực khai thác ngọc trai thì về sau, khi ngọc trai không còn là một món thời trang thời thượng, cung đã vượt quá cầu, Bondy lập tức chuyển hướng sang việc xuất khẩu sa giông cùng những loại vật phẩm liên quan, biến sa giông trở thành một món hàng nhằm thu lợi nhuận. Sau khi thuyền trưởng Vantoch – người tự xem bản thân có trách nhiệm cá nhân với sa giông qua đời, Bondy cho đó là một định mệnh, bước ngoặt cho sự thay đổi quy mô và lĩnh vực kinh doanh. Thực tế, Bondy (cũng như một vài thành viên trong hội đồng quản trị) xem Vantoch như một người “xuẩn ngốc” khi đã quá xem trọng đến sa giông, nuông chiều và chu cấp cho chúng thức ăn lẫn điều kiện lao động tốt. Bondy cho rằng “Việc kinh doanh ngọc trai lãng mạn, tuyệt vời và – tôi xin nói thẳng luôn, có phần ngớ ngẩn của chúng ta luôn gắn liền với ông ấy”. Dường như Vantoch là rào cản cho sự phát triển mà Bondy mong muốn và sau cái chết của Vantoch, Bondy được thỏa sức như một con ngựa mất cương, toàn quyền trong việc kinh doanh.

Nửa sau của mỗi cuốn sách là sự phát triển của thế giới dường như đi thẳng tới “không tưởng” đó, lời hứa hẹn về tương lai con người sống trong “hạnh phúc” và thỏa mãn cuộc sống, trong khi thực tế họ đang tiến tới sự lụi tàn. Trong nửa sau này, nhân vật bị nhấn chìm trong tiến trình của cả xã hội, mỗi nhân vật Čapek đưa ra chỉ là một minh họa khác cho ý tưởng về con người trong tương quan với xã hội và thế giới. Đó là hình ảnh mà mặt phải là dòng chảy đi lên của lịch sử, là xã hội vận động theo hướng cơ giới hóa, là thế giới nơi nhân loại đang không ngừng đi lên. Nhưng mặt trái của nó là chủ nghĩa dân tộc bành trướng, là cực đoan và cuồng tín. Sự xuất hiện của Siêu Nhiên và thế giới “ngụy nhân loại” của sa giông không cố định ở một địa điểm mà là “toàn cầu”; những không gian ngồn ngộn được Čapek liên tiếp ném ra, tạo ấn tượng về một không gian toàn thể. Trong không gian ấy, cái yếu tố ngoại lai kia không ngừng bành trướng; nhưng đừng bao giờ quên rằng kẻ trao cho nó cơ hội được tồn tại và phát triển chính là con người. Trong Nhà máy chế tạo Siêu Nhiên, chính là con người khi tin rằng mình đang phụng hiến cho một chân lý, và tin đó là cái chân lý tuyệt đối không thể khác được, đã khiến hình thành nên tính không thể câu thông giữa những bộ phận khác nhau. Chính con người đã biến tôn giáo trở thành hình ảnh khúc xạ cho những thứ chủ nghĩa mà ở đó tín đồ của nó “chỉ còn một niềm tin”. Chính con người đã trao cho Siêu Nhiên một vị thế và không gian nhưng đồng thời cũng thu hẹp nội hàm của nó trong sự vị kỷ chiếm giữ “chân lý”, cái chân lý mà mỗi người tự cho là đúng, cái Siêu Nhiên của riêng mình. Còn trong Khi loài vật lên ngôi, cũng là con người khi nhận được điều lợi từ sự phục vụ của sa giông đã tự thỏa mãn dừng lại ở lợi nhuận, số lượng và sản xuất quy mô lớn. Chính họ đã đồng nhất hạnh phúc của nhân loại với sự cần cù của sa giông, khiến cho “việc kinh doanh với sa giông được tôn lên hàng đầu trong tầm nhìn của các nguyên thủ quốc gia”. Ngay cả khi sa giông đe dọa con người, nhân loại đứng trước nạn diệt vong thì vẫn tồn tại một cơ chế ngầm buôn bán giữa con người và sa giông. Các quốc gia tiếp tục xem đó như một phương tiện hỗ trợ cho cuộc chạy đua quyền lực và sự thỏa mãn của việc chiếm hữu tài sản. “Thời đại vàng của Sa giông” là tiêu ngữ của con người. Họ không bị động, không đơn thuần là nạn nhân của hoàn cảnh, mà hoàn toàn nhận thức được và tình nguyện chấp nhận vị thế của mình. Dẫu cho lời cảnh báo của X có tồn tại thì cũng chỉ có một bộ phận người lựa chọn tin tưởng, hoặc bộ phận còn lại lắng nghe nhưng tự loại trừ bản thân khỏi cái kết được báo trước đó. Vấn đề luôn luôn là lựa chọn của con người, và cách thức mà ta lựa chọn luôn không là duy nhất.

Nhìn một cách tổng quát, có thể nhận thấy cuộc chạy đua quyền lực, tranh giành vị thế kinh tế, chính trị hay cuộc chiến chân lý tuyệt đối ở hai tác phẩm suy cho cùng có vẻ đều xuất phát từ chính sự bất khả tương giao giữa các bộ phận trong số con người và lựa chọn của mỗi bộ phận khi đối diện với những cái lợi, cái thiên kiến của bản thân. Čapek xem mỗi tác phẩm là sự trình diễn, một cuộc thử nghiệm kiểm tra cho những ý tưởng, quan niệm của bản thân về những vấn đề mà con người có thể vấp phải. Chính bởi vì thế, bằng trí tưởng tượng tuyệt vời, Čapek đã trình bày thuyết phục sự vận động khả thể của xã hội với hậu quả mà ông hy vọng con người hiện tại có thể tránh xa. Những bản hoạch định của Čapek không đặt nhân vật vào một thế bất biến mà để nhân vật đứng trước những ngã rẽ mang tính quyết định; và quyết định là tự thân họ thực hiện. Cả trong Nhà máy chế tạo Siêu Nhiên lẫn Khi loài vật lên ngôi, Čapek đều khởi đầu bằng những lý do và quyết định của con người trước khi trình hiện cho độc giả một thế giới. Ông không đưa ra một bức tranh tĩnh của cái kết quả đã có, mà vẽ nên một tiến trình, một quá trình phát triển đi tới kết quả đó. Từ đó, những cách diễn giải mang tính tất định luận bị loại trừ, ta được chứng kiến cái thực tại xã hội ấy dựng lên từng bước chân thực trước mắt dù nó khác hẳn cái hiển nhiên mà ta đang quen thuộc. Không gian của Čapek là không gian của những ngã rẽ và những cánh cửa. Việc lựa chọn cánh cửa nào để bước vào là một bước ngoặt cho toàn bộ con đường, tiến trình phát triển của nhân loại. Con người đã chọn đúng hay sai, nếu đúng thì vì sao hệ quả lại không hề tốt đẹp. Cùng với sự hài hước trong cách xây dựng nhân vật lẫn cốt truyện, những vấn đề xã hội trở nên hấp dẫn và câu chuyện càng tác động mạnh đến nhận thức của độc giả. Những viễn tượng xã hội được bộc lộ đủ khiến độc giả không bao giờ mong muốn mình trở thành một bộ phận của nó. Và nhắc ta rằng đưa ra những lựa chọn thích đáng nhất cho những khả thể tương lai là một việc nằm ở mỗi cá nhân.

[1] Việc tập trung thể hiện những sự kiện chiến tranh ở Augsburg có lẽ cũng là một sự gợi nhắc đến hòa ước Augsburg – một trong những nguyên nhân dẫn đến cuộc Chiến tranh Ba Mươi Năm.

Thùy

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s