“Giờ Đức văn”: Giới hạn của nghĩa vụ

Tháng 4 năm 2019, bà Angela Merkel cho gỡ bỏ hai bức tranh của Emil Nolde, một họa sĩ nổi tiếng người Đức thuộc trường phái biểu hiện khỏi phòng làm việc của mình trong phủ thủ tướng Đức. Cơn cớ cho sự việc mà báo chí đã tốn bút mực mổ xẻ nguyên do nằm ở chỗ: Emil Nolde là một nghệ sĩ huyền thoại dưới thời phát xít Đức, có các tác phẩm từng bị quy là nghệ thuật suy đồi, từng bị nhận lệnh cấm vẽ; song ông cũng chính là một nhân vật tích cực bài Do thái và ủng hộ Hitler.

51 năm trước, vào năm 1968, một tác phẩm mà đến thời điểm này đã đồng loạt độc giả, nhà phê bình lẫn nghiên cứu, coi là kinh điển của văn chương hậu chiến Đức, ra đời: “Giờ Đức văn” của Siegfried Lenz. Kể về một họa sĩ thuộc trường phái biểu hiện bị cấm vẽ, cuốn tiểu thuyết này nhanh chóng trở thành một trong hiện tượng văn chương thành công vang dội nhất ở Đức, được đưa vào đọc và dạy trong nhà trường, đã bán được hàng triệu bản, được dịch ra hàng chục thứ tiếng. Và không lấy gì làm ngạc nhiên, rất nhiều độc giả đã ngộ nhận rằng hình mẫu cho nhân vật người họa sĩ trong “Giờ Đức văn” chính là Nolde.

Teaaser_Lenz-formatkey-jpg-default

 

Nhưng đọc “Giờ Đức văn”, với một sự gán ghép thô thiển đến như vậy, là một cách đọc hạn chế vội vàng gạt bỏ hết những chiều sâu tâm lý và hành vi mà người kể chuyện bậc thầy Siegfried Lenz đã đạt được để thực thi nghĩa vụ của mình trong văn chương, cái nghĩa vụ mà như một nhà phê bình đã nhận xét, là giúp người Đức “trả những món nợ khổng lồ mà người Đức cùng với Führer của họ đã đặt lên vai mình.” Hơn tất cả, “Giờ Đức văn” là một chiêm nghiệm nhức nhối đầy nhân văn về đạo đức và triết học, về gia đình và ký ức, về những tổn thương tâm lý để lại những sự méo mó rất khó lý giải.

“Giờ Đức văn” do Siggi Jepsen, người kể chuyện ngôi thứ nhất, một chàng trai 21 tuổi ngồi trong phòng biệt giam trên cù lao cải tạo trẻ vị thành niên, thuật lại một quãng đời ngắn ngủi vào năm cậu 10 tuổi. Năm 1943, ở một vùng quê xa xăm, người bố cảnh sát Jens Ole Jepsen của cậu đã được trên giao cho một nhiệm vụ: thực thi lệnh cấm vẽ lên người hàng xóm là ông họa sĩ nổi tiếng thế giới Max Nansen. Vốn là bạn thân với nhau, ông Nansen còn từng cứu mạng ông Jepsen, nhưng giờ đây mệnh lệnh đã ban thì ông Jepsen phải chấp hành. Ông Jepsen, bất chấp gian khổ, mưa sa, gió quất, dèm pha từ hàng xóm, bất chấp cả tình bằng hữu, thực thi và thực thi bằng được cái lệnh cấm vẽ ấy, bởi đơn giản đó là nghĩa vụ. Ông Jepsen tận tụy và mẫn cán, huy động cả con trai là Siggi để làm gián điệp, để giúp tịch thu, thiêu hủy cả tranh đang lẫn đã vẽ của ông Nansen.

Dùng ngôn từ tinh xảo để vẽ lại không chỉ các bức tranh mà còn cả một vùng thôn quê hẻo lánh, dùng ký ức để phục dựng lại chi tiết, đối thoại, cảnh huống, hành động, Siggi lần lại từng mẩu hồi ức, để bày ra trong những năm tưởng chừng không lấy gì làm biến động, ở cái vùng đất hẻo lánh ở cực Bắc bang Schleswig-Holstein giáp với Đan Mạch, nơi cái tên Hitler chưa bao giờ được nhắc đến, nơi Thế chiến thứ 2 cơ hồ vắng mặt, nơi người dân sinh hoạt trong cái nếp thường nhật an bình không gì có thể phá vỡ được. Ở nơi ấy, bi kịch đã rơi xuống đầu Siggi, ông họa sĩ, chị gái Siggi, anh trai Siggi, và còn nhiều hơn nữa.

Thuật lại một câu chuyện tưởng chừng giản dị, song “Giờ Đức văn” lại đặt ra hàng loạt những câu hỏi nhức nhối. Vậy rốt cục, ông bố cảnh sát của Siggi là người đáng ngợi khen vì đã thực hiện nghĩa vụ của mình một cách nghiêm túc và nghiêm ngặt? Hay ông đáng bị phê phán vì đã mù quáng tuân theo nghĩa vụ mà không một lần chất vấn ý nghĩa của nó? Liệu ông có nhân danh nghĩa vụ mà lao theo cám dỗ của bản thân? Càng đến cuối, “Giờ Đức văn” càng lộ rõ cho độc giả thấy sự yếu đuối không dám phản kháng của ông Jepsen: sự cứng đầu đến ám ảnh để biến những ham muốn cá nhân trở thành nghĩa vụ. Ông Jepsen đã trở thành nạn nhân của chính nghĩa vụ.

IMG_20191028_141238

Trong một cuộc phỏng vấn, Lenz đã tâm sự rằng, với ông, không có hình thức nào phù hợp cho việc truyền tải trải nghiệm của con người bằng tự sự, và rằng, “Gần như mọi nhà văn, ở một nghĩa nào đó, viết để phô bày chính bản thân mình.”  Vậy, Lenz phô bày gì của chính mình, nếu không phải là một cam kết mãnh liệt của văn chương vào tâm thức của con người. Không khoan nhượng, “Giờ Đức văn” mổ xẻ và phơi bày cả một ám ảnh lớn lao về vai trò và trách nhiệm của dân tộc Đức để cho chủ nghĩa phát xít trỗi dậy, thống trị và reo giắc bao tàn khốc. “Giờ Đức văn” có lẽ vì thế thuộc về một dòng văn chương hậu chiến đầy suy tưởng và soi xét, như một sự “xét lại,” như một sự thức tỉnh mà rạch ròi nhìn vào quá khứ tội lỗi của mình.

Đúng như nhận xét của Marcel Reich-Ranicki, nhà phê bình xuất sắc được gọi là giáo hoàng văn học Đức, “Giờ Đức Văn” có “cái mà Lenz miêu tả là mục đích của văn chương. Đó chính là nỗ lực để vạch trần thế giới để rồi không một ai còn cảm thấy vô tội hay thản nhiên được nữa. Cả một thế hệ đã nổi lên trong cái bài học vĩ đại về tinh thần Đức và sự ngớ ngẩn của người Đức.”  Người bẻ ghi để những con tàu chở tù nhân đi về phía trại tập trung, người lính bảo vệ khóa chặt cửa để người Do thái không trốn thoát được khỏi phòng hơi ngạt, hay người cảnh sát tuân thủ nghiêm ngặt lệnh cấm vẽ áp lên một ông họa sĩ hàng xóm, là những những chủ đề cứ trở đi trở lại trong văn chương hậu chiến của Đức. Hơn ai hết, Lenz ý thức được vai trò của nghĩa vụ, nguyên tắc của việc phải thực thi nghĩa vụ, niềm vui trong việc hoàn thành nghĩa vụ, vả cả những hạn chế của nghĩa vụ. Đó chính là khi con người sa vào cái bẫy của sự phục tùng đầy phi nhân.

Zét Nguyễn

(Bài đã đăng trên TTCT)

 

2 thoughts on ““Giờ Đức văn”: Giới hạn của nghĩa vụ

  1. Sau khi đọc bài của Zét:

    1) Không có ngộ nhận rằng nhân vật họa sĩ trong “Giờ Đức văn” là Emil Nolde. Nhiều chuyên gia văn học Đức đã xác nhận rằng nhân vật hoạ sĩ Max Ludwig Nansen chính là mô phỏng Emil Nolde mà tên thật là Hans Emil Hansen! Và Siegfried Lenz tuy không trực tiếp thừa nhận song cũng không bao giờ phủ nhận. Còn tên Max và Ludwig cũng gợi liên tưởng tới Max Beckmann và Ernst Ludwig Kirchner. Cả hai đều là hoạ sĩ trường phái biểu hiện.
    Có quan điểm cho rằng hình ảnh Nolde “được tẩy sạch” qua nhân vật Nansen nhưng Siegfried Lenz chắc chắn đã biết đến mặt không lành của Nolde (có thiện cảm với chủ thuyết Nazi, tuy bị cấm vẽ). Ông cũng đã từng phê phán thái độ chính trị của Nolde là “có hơi thê thảm”, rằng Nolde không bao giờ hối lỗi là đã hợp tác với chế độ quốc xã, bảo Nolde là “người có vấn đề”.

    2) Trong tiểu thuyết, Lenz mô tả “nhân cách độc đoán” (authoritarian personality), nhân cách cội rễ của chủ thuyết quốc xã qua viên cảnh sát Jepsen. Hoạ sĩ Nansen, con người nghệ thuật, là biểu trưng tự do, đối lại quyền lực độc đoán với cái “tâm lý mệnh lệnh”: tuân hành, chỉ biết làm nhiệm vụ (từ “nghĩa vụ” nghe hơi “nhẹ” trong toàn cảnh này) của Jepsen, cha cậu Siggi. Và đây cũng là xung đột cha-con: Siggi rời xa cha ruột và gần gũi với Nansen như một con người tốt, một người cha thay thế.
    Siggi làm việc “khắc phục quá khứ” thay cho cha mẹ mình. “Khắc phục quá khứ” là một tiến trình đặc biệt ở Đức sau chiến tranh (và sau này cũng thành một tiến trình phổ quát ở nhiều nước khác khi vừa trải qua một biến cố thảm khốc và nhiều tội lỗi như nội chiến, hoặc sau khi có sự thay đổi thể chế thành tốt hơn). “Khắc phục quá khứ” bao hàm việc ý thức hành vi và thái độ, nhận chân vị thế của mình và của cộng đồng trong quá khứ vừa qua, với cả việc ăn năn, hối lỗi. Siggi viết bài luận văn như một “hình phạt” chính là việc này. Trong khi hiều người, như cha mẹ cậu, không thay đổi mảy may, dưới chế độ quốc xã và sau đó, vẫn tuân thủ những nguyên tắc còn sâu bên trong như tăm tắp chấp hành nhiệm vụ được giao cho.

    Nhân tình thế thái ở nước Đức, chính ra là ở Tây Đức, sau chiến tranh phức tạp lắm và kéo dài đến tận những năm 197o. “Khắc phục quá khứ” (cũng chỉ ở Tây Đức, vì thể chế Đông Đức tự cho mình là “miễn nhiễm” hoặc “lành bệnh” rồi) cũng thế. Trong văn chương còn dài hơn.

    Liked by 1 person

  2. Cảm ơn anh đã góp ý. Đoạn về họa sĩ Nolde quả là em viết không được rõ ý lắm. Em đọc các bài nghiên cứu thì nhiều người cũng phân tích thì hình ảnh ông họa sĩ có thể dựa trên ba ông khác, đúng như anh nói,

    “Max Ludwig Nansen’s name alone reveals a tendency
    towards the allegorical, containing references to three major expressionist artists, primarily Emil Nolde, but also Max Beckmann and Ernst Lud wig Kirchner.” Đây là ý kiến trong bài “Captive Creator in Siegfried Lenz’s Deutschstunde: Writer, Reader, and Response”
    của Todd Kontje mà ông này lại trích lại của một nguồn khác nữa.

    Nên ý em là thứ nhất không chỉ dựa vào ông Nolde. Thứ hai là vì có rất nhiều người đã chỉ trích Lenz vì có vẻ dựng lên một hình tượng “chiêu tuyết” cho Nolde, nên ngay cả ông chủ tịch cái quỹ Lenz cũng phải phủ nhận chuyện này. Có một khoảng cách khá xa giữa con người có thể là mẫu (gợi cảm hứng để viết) và nhân vật trong truyện.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s