Những tụng ca, phẫn nộ, và lừa bịp: Mùa Nobel Văn chương 2019

Những tưởng Nobel Văn chương được trao cho ca sĩ, nhạc sĩ Bob Dylan đã là thảm họa. Những tưởng chồng của một thành viên hội đồng Nobel dính dáng tới vụ cưỡng hiếp và tiết lộ danh tính người được trao, khiến vợ ông phải rút khỏi hội đồng và Nobel Văn chương không trao vào năm 2018 mà để dành trao gộp vào 2019 đã đủ gọi là xì căng đan khổng lồ. Những tưởng giữa bao ồn ào huyên áo, Hội đồng Nobel sẽ lựa chọn người trao để ít gây điều tiếng nhất. Nhưng không, đó chỉ toàn là những tưởng của toàn thế giới.

Họ hứa

Tờ New York Times ngày 10/10/2019[1] ghi lại rằng, Hội đồng Nobel văn chương thường xuyên bị chỉ trích bởi các nhà phê bình là giải Nobel đã trao cho người quá vô danh, trao quá nhiều nhiều đàn ông, trao quá nhiều cho nhà văn châu Âu. Thế nên năm nay trong một cuộc phỏng vấn[2], ông Anders Olsson, người đứng đầu ban văn chương hội đồng Nobel, đã cho biết:

“Có thể nói rằng, trước đây chúng tôi đã chỉ tập trung vào văn chương của các nước châu Âu, còn giờ đây thì chúng tôi đang nhìn ra khắp thế giới. Trước đây thì giải Nobel chỉ tập trung vào các tác giả là đàn ông. Giờ đây chúng ta có rất nhiều cây viết nữ thật sự vĩ đại, vì thế giải thưởng và toàn bộ cơ chế xét giải đã được kiện toàn và phạm vi đã được mở rộng hơn rất nhiều.”

Như vậy, họ hứa rằng họ sẽ ưu tiên sự đa dạng và khi lựa chọn người trao giải, họ sẽ tính đến yếu tố đa dạng về địa lý lẫn giới.

Họ trao

Và xong, họ trao cho hai nhà văn của lục địa già. Những cái tên nằm trên bảng cá cược đạt Nobel, để những mong đa dạng hóa văn hóa, những Tàn Tuyết, những Ngũgĩ wa Thiong’o không hề được cất lên. Mà đầu tiên là Olga Tokarczuk và tiếp đến là Peter Handke.

Lời hứa mở rộng phạm vi có vẻ chỉ là hão. Lựa chọn của hội đồng năm nay quá châu Âu, hóa ra chỉ là một lời chê nhẹ nhàng. Bởi xì căng đan kéo theo ngay sau khi cái tên Peter Handke xướng lên, bởi nếu Olga là một thiên tả, thì Peter lại là thiên hữu đến cực đoan.

Họ được tụng ca

Năm 2018 hóa ra là một năm thắng đậm của Olga Tokarczuk, nữ văn sĩ người Ba Lan, mà cho đến gần đây các tác phẩm mới được dịch ra tiếng Anh một cách rộng rãi. Đi sâu vào những vi tế trong tâm lý con người, đồng thời cũng tập trung vào những vấn đề vĩ mô như chủ nghĩa dân tộc cực đoan, sự mập mờ của đường biên giới và cách vượt qua các ranh giới, căn cước và sự bấp bênh của nó, Tokarczuk là một trong những nhà văn Ba Lan hiện đại quan trọng và xuất sắc nhất. Tác phẩm “Flights” khai thác những vấn đề kể trên, được trao giải Booker Quốc tế năm 2018, đưa bà vụt lên vị trí sao sáng trên văn đàn thế giới. Bà còn là nhà văn nữ quyền tiên phong, một nhà hoạt động vì môi trường, một người bất đồng chính kiến với chính phủ Ba Lan.

52e588e2-19cc-450e-9177-ad366d517cd0.jpg

Với phong trào môi trường đang lên cao, với #metoo quét qua mọi ngả đường thế giới, Olga Tokarczuk là một lựa chọn hoàn hảo. Jennifer Croft, dịch giả tiếng Anh của “Flights” ca tụng bà sinh ra là để giành cho giải Nobel, và tập đại thành của bà sẽ sớm được xuất bản cho độc giả tiếng Anh, cuốn “The Books of Jacob”, vào năm 2021.

Ba Lan dĩ nhiên là nơi hồ hởi nhất với sự kiện trọng đại này, với hai nhà thơ của nước này được trao giải Nobel, văn xuôi dường như bị coi ở thế yếu hơn. Olga Tokarczuk đã giúp cho văn xuôi đương đại Ba Lan được nhắc tên trên bản đồ thế giới.

 

Và họ bị phản đối

Trái ngược hoàn toàn với chủ nhân văn chương 2018 là dư luận dành cho chủ nhân năm 2019: cứ như thể hội đồng chấm giải Nobel như muốn ra một thông điệp rằng: quyết định của họ chẳng bị thúc ép bởi bất kỳ một thế lực nào? Hay đơn giản là họ muốn giỡn mặt công chúng? Bởi Peter Handke là một lựa chọn còn hơn cả “xì căng đan”.

Chỉ vài phút sau khi cái tên Peter Handke, một nhà văn Áo nổi tiếng, xướng lên, ngay lập tức bất đồng từ nhẹ nhàng tới căm phẫn đã xuất hiện trên mạng. Và quả như những gì chúng ta trông đợi, ngày hôm sau, đồng loạt các báo chạy những tiêu đề gay gắt, từ “lựa chọn có vấn đề”, tới “trò đùa,” tới “sự mù lòa về mặt luân lý đến kinh ngạc”. Hiệp hội PEN Mỹ và Đức ra ngay thông cáo chỉ trích. Phản ứng đến từ khắp nơi trên thế giới: trong khi ở Áo và Đức thì có cả ngợi ca lẫn công kích, ở Serbia thì tuyền tụng ca, ở Mỹ và Anh thì lên án, còn ở Bosnia thì biểu tình.

Peter Handke là ai mà có thể gây ra sóng gió dữ dội đến vậy trên văn đàn quốc tế? Handke là một trong những nhà văn sáng giá nhất của Áo sau chiến tranh thế giới thứ 2. Ông đứng ngang hàng với Thomas Bernhard, được người bạn thân là Elfriede Jelinek, nữ tác gia người Áo được trao Nobel hồi 2004 tụng ca là người xứng đáng nhận giải Nobel còn hơn bà, với hàng loạt tiểu thuyết đi vào khai thác những ngóc ngách tâm lý bí ẩn. Lên án ngôn ngữ và coi ngôn ngữ là sự hạn chế, bác bỏ cái ý niệm văn chương dấn thân của Jean-Paul Sartre là quá lãng mạn, Handke muốn tìm ra một thứ ngôn ngữ mới, nơi giúp con người ta thoát khỏi những hiện thực hư cấu, mà tìm được tâm thức đích thực. Nói như dịch giả và nhà phê bình Theodora Danek, “Từ những năm 1960 đến giữa những năm 90, Handke là nhà văn được yêu mến và kẻ lập dị của văn chương Áo, một sự hiện diện cáu kỉnh chống đối lại mọi thứ, và đặc biệt là thiết chế tư sản thành Vienna.”

40303489_401

1996 là năm định mệnh với Handke, ông cho xuất bản “A Journey to the Rivers: Justice for Serbia”, một tác phẩm du ký nơi Handke phủ nhận vai trò của người Serb trong cuộc thanh tẩy sắc tộc mà cho rằng Serbia mới là nạn nhân của cuộc chiến Nam Tư. Handke tin rằng truyền thông phương Tây đã dựng nên hình ảnh méo mó về Serbia và chỉ có ông mới hiểu rõ được sự thật nào mới là sự thật. Trên thực tế, hơn 8000 đàn ông và bé trai theo đạo Hồi người Bosnia đã bị quân đội Serb hành hình tập thể ở Srebrenica. Handke thậm chí đi xa đến mức coi nạn diệt chủng ấy là không tồn tại, và rằng người Hồi giáo đã tự dàn dựng những vụ thảm sát để đổ tội cho quân Serb.

Như thể quan điểm méo mó lệch lạc như vậy là chưa đủ, năm 2006, Handke còn tham dự lễ tang của người bạn thân Slobodan Milošević, cựu tổng thống Nam Tư cũ, từng bị bị bắt và giao cho tòa án xử tội phạm chiến tranh ở Den Haag vào năm 2001. Handke, một người theo chủ nghĩa dân tộc ủng hộ Serbia đến cực đoan, thậm chí còn đứng lên tụng ca và bảo vệ Milošević. Trong cuộc phỏng vấn năm 2006, Handke nói về Milošević, rằng, “Tôi nghĩ ông ấy là một người khá thảm thương. Không phải là anh hùng, mà là một con người thảm thương. Tôi là nhà văn, không phải quan tòa.”

Cũng trong cuộc phỏng vấn ấy, ông nói rõ ông nghĩ đời mình đã xong[3]. Với rất nhiều người thì quả tình như vậy, Salman Rushdie gọi ông là ứng cử viên nặng ký cho danh hiệu “Thằng khốn quốc tế của năm” trên báo Guardian vào năm 1999[4]. Susan Sontag bảo rằng đời ông đã xong, ít nhất là ở New York này. Năm 2006 khi ông được trao giải thưởng Heinrich Heine, hàng loạt công kích và phản đối đã xảy ra căng thẳng đến nỗi để khỏi muối mặt, Handke đã từ chối không nhận giải trước.

Phản ứng của dư luận quốc tế ngay khi tin ông được trao Nobel là hoàn toàn có thể biết trước được: Những lời phê phán và chửi rủa túa ra trên mọi mặt báo, đến từ nhà văn, nhà phê bình, nhà nghiên cứu, đến các nhà báo đã đưa tin về cuộc chiến tranh ở Nam Tư. Peter Maass cho rằng, “Đọc ông ta là một chuyện – nhưng trao cho ông ta một giải thưởng lại là chuyện khác, một giải thưởng khẳng định tính hợp pháp lớn lao của toàn bộ các tác phẩm của ông ta, không chỉ tiểu thuyết và kịch, là những thứ gần như hoàn hảo không chê vào đâu được và không có chút tính chính trị nào.” Chính vì vậy nhiều dịch giả nghi ngờ rằng từ sau 1996, khi các tác phẩm của Handke không được tiếp tục dịch sang tiếng Anh và tiếng Thụy Điển nữa, có khả năng hội đồng Nobel đã không đọc các cuốn du ký và truyện dài của Handke.

Hẳn nhiên Bosnia và Kosovo là nơi phản ứng dữ dội nhất với hơn 20.000 chữ ký của người thân những nạn nhân của cuộc diệt chủng yêu cầu tước giải Nobel của Handke. Nơi duy nhất tụng ca Handke chính là Serbia, nơi báo chí coi giải Nobel đã được trao cho “người bạn của người Serb,” người đã là thành viên của Hội khoa học và nghệ thuật quốc gia từ hồi 2012.

Trước những sóng gió trong dư luận, thư ký thường trực của Hội đồng Nobel trả lời tờ New York Times rằng Handke đã được lựa chọn dựa trên giá trị văn chương và mỹ học. “Nhiệm vụ của Hội đồng không phải cân bằng chất lượng văn chương với những xem xét về mặt chính trị.” Anders Olsson, nói thêm: “Đây đâu phải là giải chính trị, mà là giải văn chương.”

Họ bị mạo danh

Như thể những huyên náo ấy là chưa đủ, thì vừa xong, John Banville lại tiết lộ cho các nhà báo khắp thế giới: ông bị lừa là mình đã được trao Nobel. Nhà văn Ireland từng đạt giải Booker cho tác phẩm “Biển”, và là tác giả của một loạt những tác phẩm đồ sộ khác, nhận được một cú điện thoại của một người tự xưng là Mats Malm, thư ký thường trực của Hội đồng Nobel.  “Ông ta hỏi tôi thích nhận giải năm 2018 hay 2019… Ông ta nói rất đáng tin,” Banville cho biết. “Và tôi đã tin luôn.” Thật khó mà không tin khi số điện thoại hiện lên là số của chính ủy ban Nobel ở Thụy Sĩ. Banville đã gọi điện cho tất cả bạn bè thân hữu để chia sẻ tin tốt, để rồi sau khi thông báo giải Nobel chính thức xuất hiện thì con gái ông đã gọi và báo không phải là ông.

Trong 45 phút hân hoan, Banville đã nghĩ tác phẩm của mình được Hội đồng Nobel công nhận, và rằng ông đi theo bước chân của những bậc thầy văn chương vĩ đại như WB Yeats, George Bernard Shaw. Quả đã nhiều năm rồi, Nobel không về với Ireland. Dẫu có chua chát, Banville vẫn nhìn ra khía cạnh hài hước của vụ lừa đảo, ông chính là “người suýt tí đã giành giải Nobel.”

Nobel ngừng trao giải một năm khiến 2019 trở thành năm rộn ràng với cộng đồng văn chương thế giới, khi người ta đón chờ hai cái tên ít nhiều có thể đáp ứng với mong muốn của công chúng và tương xứng với lời hứa của hội đồng chấm giải. Kết quả là hai cái tên gây ra phản ứng gần như đối cực: Không có điều tiếng gì về Olga Tokarczuk, còn Handke sẽ vĩnh viễn là một ca đầy rắc rối, nhắc đến muôn đời.

Thế còn ý kiến của chính người được giải? Handke bày tỏ sự ngạc nhiên tột độ khi được tin mình nhận giải Nobel và rất vui mừng là họ tin tưởng vào tác phẩm của ông. Song ông cũng cho phóng viên hay ông chưa bao giờ nghe thấy tên Olga Tokarczuk. Còn Tokarczuk cho biết bà rất vui được nhận giải Nobel cùng với Handke. “Tôi rất coi trọng ông ấy… Thật tuyệt vời khi Hội đồng Nobel đánh giá cao văn học Trung Âu. Tôi rất vui là chúng tôi vẫn tiếp tục đứng vững.”

Zét Nguyễn

(Bài đã đăng trên Tuổi Trẻ Cuối Tuần)

 

[1] https://www.nytimes.com/2019/10/10/books/nobel-literature.html

[2] https://www.youtube.com/watch?v=OHhOoHYG4zs

[3] https://www.nytimes.com/2019/10/10/books/nobel-literature.html

[4] Trong bài: “Tháng 5, 1999: Thằng khốn của năm”, trong cuốn Step Across This Line: Collected Nonfiction 1992-2002 của Salman Rushdie.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s