Bàn tròn về Nobel Văn chương 2018-9

 

Cú trao đúp Nobel Văn chương vào tháng 10/2019 đã tạo ra vô số bình luận đa chiều trên văn đàn thế giới, ủng hộ có, phản đối có, tụng ca có, la ó có. Bàn tròn (online) sau đây là nỗ lực của Zzz Review cố gắng đem tới cho độc giả cách nhìn của những bạn đọc Việt Nam theo dõi sát sao thời sự văn chương quốc tế. Xin trân trọng cảm ơn những người tham gia đã dành thời gian trả lời các câu hỏi này. Chúng tôi tôn trọng ý kiến riêng của những người tham gia; ý kiến của khách mời không nhất thiết cũng là quan điểm của Zzz Review.

 

Người tham dự:

  • Khuê, một bạn đọc;
  • Nguyễn Huy Hoàng, dịch giả, hiện sinh sống ở Anh;
  • Uông Triều, nhà văn;
  • Trần Tiễn Cao Đăng, nhà văn, dịch giả.

 

Cảm giác của bạn như thế nào về giải thưởng Nobel Văn chương năm nay? Bạn có phấn khích không? Bạn có bất ngờ không? Tại sao?

Khuê (K):

Hẳn là rất đáng mong đợi rồi. Bởi vì có lẽ ít khi nào chúng ta có thể nhìn thấy hai giải Nobel của hai năm liền được trao cùng một lúc. Phấn khích thì chắc là không, bởi vì bây giờ có nhiều giải thưởng văn học có chất lượng tốt ngang ngửa với Nobel và người ta đâu có chọn sách dựa vào các giải thưởng nữa.

 

Nguyễn Huy Hoàng (NHH):

Năm 2019 Viện hàn lâm Thụy Điển công bố cùng một lúc hai giải, một cho năm 2018 vốn bị hoãn vì bê bối tình dục của một số viện sĩ và một cho năm nay, 2019. Việc hoãn một năm rồi trao lại theo tôi là không có nghĩa lý gì, thậm chí còn có phần bất công cho người đoạt giải năm đó, đáng lẽ nên hủy hẳn. Các năm 1918, 1935, 1940-1943 vì nhiều lý do cũng không có giải được trao. Chúng ta biết giải năm 2018 được trao cho nữ nhà văn người Ba Lan Olga Tokarczuk, người ít lâu trước đó đã đoạt giải Man Booker Quốc tế, nhưng tôi ngờ rằng nếu như năm 2018 có giải thì chưa chắc đã phải là bà.

Không phải là không có những tranh cãi trong quá khứ, giải Nobel văn chương trong những năm gần đây nổi lên là một sự kiện gây nhiều chú ý, nếu không nói là bất đồng, thậm chí gây chia rẽ, hơn hẳn trước đó. Bắt đầu từ năm 2015 khi giải trao cho Svetlana Alexievich, một nhà báo với các tác phẩm có thể nói thuộc thể loại tài liệu/ký sự phi hư cấu, cho đến giải Nobel 2016 trao cho Bob Dylan, nhạc sĩ và người viết bài hát người Mỹ, một sai lầm không thể vãn hồi. Kazuo Ishiguro của năm 2017 là một lựa chọn an toàn, nhưng dường như Viện hàn lâm Thụy Điển không thể tồn tại mà không gây ra phản ứng khi sau một năm bị hoãn, với định hướng tự xưng là chú ý hơn đến các tác giả nữ và nằm ngoài châu Âu, lại đi trao cho Peter Handke, một nam nhà văn người Áo.

 

Uông Triều (UT):

Nói thật là tôi không háo hức chút nào hết vì giải thưởng được coi là danh giá này gần đây trao cho những nhân vật tôi không ưa và tôi bắt đầu nghi ngờ về cái hội đồng này, có vẻ nó quá già cỗi và bảo thủ. Hai tác giả thắng giải cũng không gây bất ngờ vì giải Nobel có tính “chảnh” truyền thống rồi, họ thích trao giải cho những nhân vật ít hoặc không mấy tiếng năm. Nhiều năm rồi nó không trao cho những nhân vật lớn, đó chính là nguyên nhân làm cho giải thưởng này mất giá dần.

 

Bạn đã từng biết/đọc Tokarszuk và Handke trước đây chưa? Theo bạn, hai nhà văn này có “xứng đáng” với giải Nobel không? Tại sao? Có những nhà văn nào khác mà theo bạn là xứng đáng hơn hoặc tương đương?

K:

Bà Olga Tokarszuk thì tôi có biết một chút khi xem phim Spoor được chuyển thể từ Drive Your Plow Over the Bones of the Dead và đọc trích đoạn cuốn tiểu thuyết Flights của bà ấy trên tạp chí của nhà Z (cười). Bà ấy cũng ăn nhiều giải thưởng văn học khác như Man Booker, Bridge prize (giải này thì chỉ giới hạn trong cộng đồng châu Âu). Chắc là tôi sẽ tìm đọc cuốn Primeval & Other Stories để có thêm nhiều thông tin về phong cách viết của bà ấy hơn. Peter Handke là cái tên xa lạ và đến khi ông ấy được trao giải Nobel tôi mới biết là ông này đã có cuốn sách được dịch và xuất bản ở Việt Nam. Trên các diễn đàn văn học thì thấy có nhiều người tỏ ra không ưa ông này, một phần vì ông ta đứng về phía Slobodan Milosevic, một phần vì ông đã từng chửi giải Nobel.

GettyImages-1175097607-820x550

Tương đương à? Có rất nhiều người muốn Margaret Atwood và Krasznahorkai László hay Maryse Condé được trao giải này. Philip Roth đã từng là một ứng cử viên sáng giá nhưng ông ấy lại vừa qua đời năm ngoái mất rồi. Salman Rushdie cũng tương đương dù có tác phẩm ông ấy viết cũng chỉ ở mức bình thường.

NHH:

Quyết định trao giải cho Handke là một sai lầm nữa xét về thái độ chính trị của ông ta khi công khai ủng hộ Tổng thống Nam Tư cũ Slobodan Milošević, một người với những cáo buộc diệt chủng và tội ác chiến tranh. Viện hàn lâm Thụy Điển có biện bạch như thế nào cho quyết định của họ thì cũng không thể phủ nhận thực tế giải Nobel văn chương là một giải chính trị. Nhà văn vĩ đại người Argentia Jorge Luis Borges đã không nhận được giải Nobel, rất có thể chỉ bởi vì ông đã ủng hộ nhà độc tài Chilê Augusto Pinochet. Một số người sẽ cho rằng Viện hàn lâm muốn phá vỡ cái gọi là “phải đạo chính trị” khi muốn nhấn mạnh giá trị nghệ thuật của một tác giả hơn là quan điểm chính trị của người đó. Nếu quả thật là như vậy thì họ cũng đã nỗ lực để chọn ra một ví dụ thực sự tồi tệ.

 

UT:

 Trước đây tôi chưa từng, khi hai người này được giải tôi mới biết tên họ và tìm sách đọc. Ông Handke có một cuốn được dịch Vào một đêm tối trời tôi ra khỏi ngôi nhà tịch mịch của mình, văn phong khá rối rắm, khó hiểu nhưng cá nhân tôi lại thích cuốn này. Có lẽ vì tôi cũng từng viết những cuốn rối rắm như ông. Những cuốn khác của Handke tôi chưa đọc nên không đánh giá. Nhưng với một cuốn  của Handke, tôi nghĩ ông xứng đáng vì viết rối rắm như thế thì không phải… ai cũng làm được! Nhưng nếu trao cho một nhân vật khác thì tôi sẽ thích hơn, ví dụ Milan Kudera hoặc Margaret Atwood.

 

Theo bạn, Viện hàn lâm Thụy Điển đã nghĩ gì khi quyết định trao giải cho hai nhà văn này? Qua việc trao giải này, họ muốn nói lên/chứng tỏ điều gì?

K:

Tôi nghĩ trong thời buổi này trao giải cho Olga là xứng đáng, bởi vì bà ấy đang trong thời kỳ đỉnh cao và có sức viết tốt. Hi vọng trong tương lai bà ấy có thể viết ra được những tác phẩm hơn tầm Nobel. Còn với Peter Handke thì tôi xin phép không đưa ra bình luận.

 

UT:

Tôi nghĩ họ cứ muốn làm một “ông kễnh” của làng văn thế giới, chảnh chọe và bất cần. Tất nhiên họ có lý của họ và có nhiều người ủng hộ. Họ quá già và bảo thủ và chúng ta đừng hy vọng vào đội này. Nếu tôi có tiền, tôi sẽ làm một giải hay hơn Nobel, tôi sẽ lập một hội đồng toàn bọn trẻ và cấp tiến.

 

NHH:

Với một giải Nobel “lỡ làng” cho Olga Tokarczuk, và một giải Nobel “chiêu tuyết” cho Peter Handke, tôi không nghĩ Viện hàn lâm Thụy Điển có thể gỡ gạc được phần nào danh tiếng của họ như là những phán quan công tâm của văn chương thế giới, như họ muốn khẳng định. Quyết định của họ cũng phản ánh một sự thờ ơ với thơ, một thể loại vốn được gộp chung vào văn chương. Tôi đã rất hy vọng sẽ có một giải thơ được công bố năm nay khi nhà thơ gần nhất được trao giải Nobel là Tomas Tranströmer vào năm 2011 (không, Bob Dylan không tính), và trước đó là Wisława Szymborska năm 1996. Một số nhà thơ đã rất được kỳ vọng vào năm nay, như Anne Carson người Canada, nhà thơ độc đáo nhất viết bằng tiếng Anh trong thế hệ của bà, hay Adonis, nhà thơ người Syria, hay thậm chí một gương mặt châu Á như nhà thơ người Trung Quốc Bắc Đảo.

MJK32706_Olga_Tokarczuk_Pokot_Berlinale_201711

Bạn chờ đợi gì ở giải Nobel các năm sắp tới?

K:

Có lẽ Ủy ban nên xem lại cách làm việc bởi vì bên ngoài châu Âu có rất nhiều các nhà văn khác vẫn đang viết và để lại tác phẩm xuất sắc.

 

NHH:

Tôi không nghĩ giải Nobel văn chương đến nay còn giữ lại được bất cứ một ý nghĩa thực tế nào nữa, trừ tiền thưởng cho người đoạt giải mà có lẽ không mấy ai trong số họ cần đến. Ngay từ đầu giải Nobel đã phải chạy theo tài năng của người đoạt giải: nó không phải là một giải “công nhận” hay “phát hiện” tài năng, cũng không còn là một giải thưởng có giá trị như một hoa tiêu đối với người đọc như trong quá khứ, vào một lúc nào đó, nó đã. Văn chương thế giới quá rộng lớn cho một giải thưởng muốn bao trùm tất cả, nhưng lại được quyết định bởi một nhóm người nhất định. Giải Nobel sẽ vẫn tồn tại, bên cạnh tất cả những giải thưởng lớn nhỏ khác, toàn cầu hay khu vực, cho tác phẩm viết bằng ngôn ngữ này hay ngôn ngữ khác. Người đọc vốn không cần giải thưởng, còn đối với người viết, giải thưởng tối hậu dành cho họ chính là sự đánh giá của người đọc

 

UT:

Nói chung không hi vọng gì!

 

TTCD:

Từ lâu rồi tôi không đặc biệt theo dõi giải Nobel văn chương. Tôi theo dõi nhiều giải thưởng văn chương quốc tế khác nhiều hơn; tuy nhiên, việc tôi quan tâm hơn cả là theo dõi và “phát hiện” – bằng nhiều cách – những sáng tác mới, những tác giả mới đáng kể trên văn đàn quốc tế và Việt Nam và, qua đó, biết được văn chương thế giới đang đi đến đâu/về đâu, và chỗ của nhà văn Việt là ở đâu trong vận động đó.

 

Bạn có theo dõi những giải thưởng văn chương ít nhiều có uy tín khác trên thế giới không? Theo bạn, có gì giống và có gì khác giữa các giải thưởng này với giải thưởng Nobel? Giá trị/vai trò thực sự của giải thưởng Nobel văn chương là gì trong bối cảnh thế giới hiện đại?

UT:

Tôi thích giải Goncourt và giải Franz Kafka hơn. Tôi thấy hai giải đó giàu tính văn chương và đại chúng hơn. Chúng chỉ kém hơn vì số tiền trao giải  và tuổi đời không bằng. Tôi nghĩ rằng nếu bây giờ có giải thưởng với số tiền thưởng gấp đôi Nobel, chắng mấy chốc Nobel sẽ bị lu mờ. Nobel tuy chán thế nhưng nó cũng có vài ý nghĩa, ví dụ như nó sẽ giúp những quyển bán ế bán chạy hơn và tác giả sẽ thoát khỏi cảnh nghèo (nếu anh ta nghèo).

 

TTCD:

Trên thế giới có nhiều giải thưởng văn chương đang ngày càng khẳng định uy tín của mình, qua cách tổ chức ủy ban chấm giải, và qua danh mục các nhà văn được trao giải. Ví dụ, giải thưởng Neustadt của Đại học Oklahoma, Mỹ dành cho nhà văn trên toàn thế giới, hoặc các giải thưởng Premio Planeta, Principe Asturias… dành cho các tác phẩm viết bằng tiếng Tây Ban Nha – tức là bao gồm một khu vực văn chương khá rộng lớn và có sức sống đặc biệt mạnh mẽ trong mấy thập niên trở lại đây. Điều đáng tiếc là phần lớn người đọc Việt Nam – cũng như nhiều nước trên thế giới – ít hoặc không biết đến các giải thưởng này, đơn giản vì diện “phủ sóng” của chúng trên báo đài không thể so sánh với của giải Nobel và vài ba giải có “truyền thống lâu đời” hơn khác như Goncourt, Booker Prize…. Đó là điều đáng tiếc – nhất là nếu ta nhìn vào danh mục các nhà văn được trao giải Neustadt chẳng hạn. Ta sẽ thấy trong số đó có những người mà một số năm sau đó được giải Nobel – tức là, có thể nói giải Neustadt có “tính dự báo” khá đáng gờm. Chẳng hạn, Czesław Miłosz được giải Neustadt vào năm 1978, giải Nobel vào năm 1980; Octavio Paz được giải Neustadt vào năm 1982, giải Nobel vào năm 1990; Tomas Tranströmer được Neustadt vào năm 1990, giải Nobel năm 2011. Danh mục này cũng có những cái tên vốn nhiều năm liền bị Ủy ban Nobel “chê” kể cả dù được dự báo là “ứng viên nặng ký” – tức là, có thể nói, trong nhiều trường hợp, Neustadt “sửa sai” cho Nobel một cách xác đáng, cởi mở, mẫn tuệ. Chẳng hạn, chỉ mấy ngày sau khi giải thưởng Nobel được công bố vừa qua, giải thưởng Neustadt đã xướng tên Ismail Kadare, nhà văn lớn người Albania, một trong các “ứng viên thường trực lưu niên” của giải Nobel.

 

Theo bạn, nhà văn Việt Nam có thể/cần phải làm gì để có thể “đạt tầm Nobel” hay chính xác hơn là được ghi nhận ở phạm vi quốc tế?

UT:

Trước hết là phải suy nghĩ tầm Nobel, nghĩa là chấp nhận bán ế hoặc viết khác người. Các nhà văn Việt Nam thiếu một sự chán đời khủng khiếp hoặc khệnh khạng khác người. Nếu người ta không thấy anh là một con “quái vật” ở một mặt nào đó, người ta sẽ không chú ý đến anh đâu.

72096536_10157609387663895_6528655030734553088_o.jpg

K:

Chà, có lẽ là nếu muốn ghi nhận ở phạm vi quốc tế thì trước hết tác phẩm của các ông ấy phải được viết bằng hoặc dịch ra tiếng Anh đã, chứ theo tôi thì văn học Việt Nam chưa đủ sức hút để được các dịch giả nước ngoài, hay các hội đồng phê bình chú ý nhiều hơn. Thứ hai là các vị nhà văn ấy phải có tư tưởng riêng (ở đâu ra thì tôi không biết), nhưng chắc chắn phải là tư tưởng độc đáo, hoặc là nhìn thấy những vấn đề từ các thứ nhỏ bé tầm thường như cát bụi, hoặc là có chút “queer”, ở đây không hẳn mang nghĩa như là queer trong LGBT, mà là một cái gì đó “lạ”, có thể đủ can đảm để thách thức các giới hạn tưởng chừng như đã có sẵn ở đó.

 

TTCD:

Tôi đồng tình với ý trên đây của bạn Khuê. Mặt khác tôi xin bổ sung: Nhà văn “tầm cỡ Nobel”, nói chính xác hơn là nhà văn “tầm cỡ thế giới” không phải là thứ từ trên trời rơi xuống. Nó là một cái đỉnh, do một cái nền ngày càng được nâng cao lên mà thành. Và, mặt khác, văn chương, trên thực tế, không độc lập với các mặt khác của đời sống kinh tế – xã hội. Chỉ khi nào tầm phát triển chung của Việt Nam cao lên đến một mức độ nào đó, và Việt Nam có một vị trí cao hơn trên thế giới xét một cách tổng thể so với hiện tại, chỉ khi đó, “nhà văn tầm cỡ Nobel” mới sẽ bắt đầu trở nên không còn là một thứ không tưởng đối với nhà văn Việt Nam. Từ giờ tới đó, nhiệm vụ của nhà văn Việt Nam là kiên trì viết sao cho hay nhất trong khả năng của anh, dĩ nhiên – và không quá bận tâm đến sự thừa nhận của “thế giới”. Xét cho cùng, cái “thế giới” đó có phải là thước đo tối hậu của giá trị văn chương hay không, kể cả dù đó là giải thưởng văn chương Nobel?

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s