Nero, nhà thơ bạo chúa của Kosztolányi Dezső: Sự nguy hiểm của nghệ thuật và tri thức

(Bài viết thuộc Zzz Review số 6, 31-7-2019)

Nero, nhà thơ bạo chúa (nay xin được gọi tắt là Nero), là cuốn sách chỉ vỏn vẹn có 276 trang theo nguyên tác (374 trang theo bản dịch tiếng Việt), nhưng mang tới không gian đồ sộ về cả cảnh sắc và trí tuệ cho người đọc. Rất hợp lý bởi tác giả vốn là một nhà thơ, mà một nhà thơ khi chuyển địa hạt, như Leonard Cohen sang âm nhạc, vẫn luôn là người biết sử dụng hữu hạn từ nhất để mang tới hiệu quả gợi hình, gợi tình cao nhất.

Một dân chơi sách tại Việt Nam kể rằng trước đây, chuyện tìm thấy bản dịch Nero giống như một khám phá. Đến lượt tôi, vào thời điểm năm 2019, cũng xin được xác nhận rằng đây là một khám phá, thậm chí là một đột phá.

Thử tượng tượng giữa một núi sách gồm toàn những tên tuổi lừng lẫy nhất văn đàn kim cổ thế giới, bạn được giới thiệu, như tôi đang giới thiệu cho bạn, một cuốn sách xuất bản từ năm 1922, của một tác giả thật sự lạ hoắc dù xuất thân từ khu vực không lạ lắm với tư cách cường quốc văn chương kỳ dị là Hungary; và sau khi đọc xong, cảm giác là: Trời đất, ta suýt bỏ qua một mỏ vàng gì thế này.

Trên thực tế, mỏ vàng này vẫn luôn là một mỏ vàng, chỉ có điều thời gian đã che lấp mất nó. Đương thời, nó từng khiến Thomas Mann mê thích tới cuống cuồng. Ông hết lời ca ngợi Nero trong bức thư gửi tác giả, rằng “tác phẩm này cao hơn sản phẩm văn hóa, cao hơn trình độ sản phẩm của một dân tộc hoặc ngay cả trình độ châu Âu đi nữa, rằng nó mang trên trán dấu hiệu của lòng dũng cảm cá nhân, nó đã sinh ra từ cảnh đơn độc gan góc, và nó làm xúc động tâm hồn của chúng ta bằng tính nhân văn, khiến tâm hồn chúng ta đau đớn, nó xác thực đến như vậy đó”. Thomas Mann vẫn có bản chất cuồng nhiệt của một chàng đồng tính, nhưng lựa chọn của ông thì thật sự sắc bén và có tính cách mạng, như trong trường hợp Demian của Hermann Hesse.

Vậy chính xác Nero là cuốn sách như thế nào? Có điều gì khiến nó được nâng lên một tầm cao vượt trội như vậy? Cần phải nhìn nhận nó ở những góc độ nào?

Lajos Tihanyi
Tranh chân dung Kosztolányi Dezső, hoạ sĩ: Tihanyi Lajos.
Hình ảnh thuộc phạm vi công cộng.

Nero được viết dưới hình thức một cuốn tiểu thuyết lịch sử, xoay quanh Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus, hoàng đế La Mã thứ năm và cũng là cuối cùng của triều đại Julius-Claudius, trị vì từ năm 54 tới 68. Để viết tác phẩm này, tác giả đã tìm hiểu khá kỹ lưỡng về nhân vật này cũng như đời sống La Mã thuở đó. Tuy nhiên, quả thật, vì quá thú vị sau khi đọc Nero, tôi đã google và Wikipedia để đọc thêm về Nero nhưng kết quả là… cũng hao hao như con mình với con ông hàng xóm! Một bạo chúa bình thường. Còn Nero trẻ thơ, cuồng nhiệt, đa đoan, hiểm độc, cùng quẫn, tuyệt vọng… mà tôi biết đâu?

Tôi lại đành lội lại tìm hiểu tác phẩm để biết Nero hóa ra chỉ là cái mắc áo cho ý tưởng của tác giả. Tức là ông đã dựng trước hình ảnh một kẻ bất tài nhưng khao khát đỉnh cao nghệ thuật, do không thỏa nguyện nên đã biến dạng và dùng quyền uy của mình để làm những điều độc ác vô cùng (có tin đồn là dựa trên một nhân vật đối thủ của tác giả ngoài đời); rồi sau đó mới tìm nhân vật có nét hao hao trong lịch sử để đội lốt.

Tuy nhiên, không chỉ dừng lại ở một nhân vật này, tác giả còn xây dựng thêm muôn vàn khuôn mặt khác nhau như trong lăng mộ Thành Cát Tư Hãn để giả lập một thế giới mới, nơi tư tưởng của ông thỏa sức tung hoành, dưới ngôn từ đẹp tuyệt đối.

Cái đẹp trong ngôn từ chính là ấn tượng đầu tiên của tôi về tác phẩm. Là một nhà thơ, một người khắc kỷ trong nghệ thuật vị nghệ thuật, từ ngữ Kosztolányi dùng trong cuốn Nero luôn rất chuẩn xác và gợi, khiến tôi cảm giác có thể ngửi thấy mùi trái cây chín mõm trong khu vườn trong xanh trước thảm họa. Sức gợi làm tôi nhớ tới Nabokov nhưng không trúc trắc như tác giả Lolita, cái đẹp trong ngôn từ của Kosztolányi như nước chảy mây trôi, miên man mướt mát không một vết gợn. Tôi lại nhớ một nhân vật trong truyên của Albert Camus, vì không tìm được một từ thích hợp để viết trong tờ đơn mà sống cả đời uất ức. Người này nếu gặp Kosztolányi hẳn sẽ được khai thông ngay bởi Kosztolányi dùng từ quá chuẩn xác và đẹp.

Chỉ riêng từ ngữ đẹp đã đủ để Nero là một tác phẩm đáng chiêm ngưỡng. Nhưng không, với Kosztolányi, nó mới chỉ là nền móng cho kim tự tháp tư tưởng.

Nghĩ lại lại thấy khiếp hồn. Với 276 trang, làm sao có thể dựng được từng ấy lớp nhân vật, với những cá tính nổi bật và khác nhau, và trên hết, là tư tưởng được gài gắm liên tục. Nhưng cũng nghĩ lại, quả thật có những nhân vật mà với tài năng của Kosztolányi, chỉ cần vài nhát mực điểm xuyết đã đủ hiện lên tướng mạo nhân cách. Từ bỉ ổi tới cao thượng, từ ham hố tới lánh đời, từ lươn lẹo tới chính trực, từ mù quáng tới minh triết,… tất cả đều hiện lên rõ rệt với từ ngữ cô đặc.

Tuy nhiên, câu chuyện cơ bản đều xoay quanh hai nhân vật là hoàng đế Nero và thầy của ông là Seneca.

Nero, như đã nói sơ lược, là một vị hoàng đế trẻ. Khi mẹ ông giết cha dượng là Claudius để tiếm quyền, Nero vẫn có cái đẹp cả trong lẫn ngoài của một hài đồng. Chàng dịu dàng, nhạy cảm, thờ ơ trước lạc thú và quyền lực. Tuy nhiên, trong chàng vẫn luôn cảm nhận sự thiếu vắng đến phát điên của một thứ gì đó (được phóng đại cuồng nhiệt bằng tài năng của Kosztolányi). Giống như Henderson, ông hoàng mưa luôn muốn nổ tung vì thôi thúc “tôi muốn, tôi muốn” nhưng không biết là muốn gì. Rất may (hay bất hạnh), Nero sớm nhận ra đó là khao khát trở thành một thi sĩ. Nhưng hỡi ôi, chàng lại đích thị là một kẻ bất tài. Phần tiếp theo có thể dễ dàng đoán ra, bằng quyền lực của một vị hoàng đế, chàng đã triệt hạ những tài năng khiến mình ghen tị và được tâng bốc lên nhờ những kẻ xu nịnh vốn luôn đầy rẫy quanh ngai vàng.

Nhưng Kosztolányi không dừng ở mức dễ đoán như vậy khi đưa vào nhân vật Seneca. Bất chấp thực tế ông là người ngợi ca khắc kỷ nhưng sống trong nhung lụa, Seneca vẫn là một trí tuệ hơn người. Sự sáng suốt của ông thể hiện rõ qua nhận thức rằng mọi việc luôn có tính hai mặt, không có gì hoàn toàn đúng hay hoàn toàn sai và đều có thể xoay chiều được. Chính vì vậy, Seneca luôn là nhân tố tạo nên những bước ngoặt trong số phận của Nero, đưa bạo chúa này lên một tầm mông muội mới. Đây chính là sự nguy hiểm của tri thức. Nó là con dao hai lưỡi vô cùng hữu ích trong tay người thạo việc nhưng chí tử trong tay kẻ vụng về. Bao nhiêu xu nịnh, đưa đẩy của những nịnh thần mưu hèn kế mọn cũng không tác hại bằng vài lời minh triết của Seneca. Trong sự thông thái của thầy, Nero như được chắp thêm cánh để sa ngã.

Thế nhưng, đến hết, chính bản thân Seneca cũng lạc lối trong tri thức của mình. Trong phút cuối, ông hiện rõ là một người cũng bị mắc kẹt bởi mọi việc hóa ra không chỉ có hai mặt mà là muôn mặt, hay nói đúng hơn, chẳng có mặt nào.

Vòng xoáy quay cuồng đã tóm lấy các nhân vật khác trong truyện sau rốt cũng hút được người cuối cùng là Seneca. Đến đây, tất cả mọi thắt nút bỗng dưng lại được Kosztolányi… hóa giải bằng sạch chỉ với vài trang cuối cùng, khép lại bằng vẻ đẹp hài đồng y như đầu truyện, như con rắn tự cắn đuôi mình.

Một người bạn của tôi chỉ vô tình đọc vài trang cuối này đã quá thỏa mãn với vẻ đẹp của nó tới mức xếp cuốn Nero trang trọng lên giá sách trong mấy chục năm không mở lại. Một cái đẹp như Lưu Quang Vũ viết: “Tất cả sẽ giản đơn, chân thành, dễ hiểu/Trên đất đai từng đau khổ của ta.”

Bùi An Bình

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s