Kafka của Hàn Quốc? Chủ nhân giải thưởng Man Booker Han Kang giải thích vì sao cô ấy biến một người phụ nữ thành một cái cây

(Bài viết thuộc Zzz Review số 5, 20-4-2019)

Trong Người ăn chay, tiểu thuyết gia Hàn Quốc Han Kang kể về một người phụ nữ với nỗi ám ảnh lạ kỳ – mọc rễ và trở thành một cái cây. Bản dịch tiếng Anh của cuốn sách đã gặt hái được nhiều thành công, trong đó phải kể đến giải thưởng Man Booker International 2016.

Là một giáo viên dạy viết văn ở tuổi 45, Han Kang xuất thân từ một gia đình có truyền thống văn chương. Tại Hàn Quốc, chị là một trong những nữ tác gia được hoan nghênh nhất trong thế hệ của mình. Chị đã xuất bản nhiều truyện ngắn, tiểu thuyết và một tập thơ. Chị thích hát – bạn có thể lên Youtube tìm những đoạn thu các bản ballad do chính chị sáng tác.

Sabine Peschel của báo DW đã có dịp ngồi lại với nữ tác giả trong tuần lễ văn học (Literature Festival) tại Berlin để cùng chia sẻ về cuốn sách Người ăn chay cũng như tác phẩm trong tương lai của chị.

han kang
Tác giả Han Kang. Ảnh của Park Jaehong.

Chị xuất bản Người ăn chay vào năm 2007. Vì sao mãi nhiều năm sau tác phẩm này mới được dịch?

Mãi đến tận năm 2013 bản quyền cho bản dịch tiếng Anh mới được mua, tôi nhớ là thế. Trước đó thì cuốn sách đã được dịch qua tiếng Nhật, Trung, Việt, Ba Lan, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha rồi.

Mùa xuân vừa qua chị đã nhận được giải thưởng Man Booker International 2016 – 9 năm sau khi bản gốc Người ăn chay được phát hành. Chị có cảm thấy bất ngờ khi thấy tác phẩm giành thắng lợi lớn sau khi bản dịch tiếng Anh xuất hiện không?

Tôi đã rất bất ngờ và tôi cảm thấy kỳ lạ – nhưng theo nghĩa tích cực. Đặc biệt là khi tôi viết cuốn sách này 11 năm trước.

Ở Hàn Quốc cuốn sách này đã bao giờ là một đầu sách bán chạy chưa?

Bây giờ thì đúng là bán chạy. Nhưng 9 năm trước khi cuốn sách mới xuất hiện thì không phải. Sách bán đều, nhưng nó chưa được đông đảo bạn đọc đón nhận. Kể từ năm ngoái – sau khi đạt giải – cuốn sách mới trở thành best-seller.

Chị đã từng nhận một số giải thưởng, vậy liệu giải Man Booker International có ý nghĩa đặc biệt gì với chị không?

Sau khi đạt giải, cuộc sống hằng ngày của tôi đã thay đổi.

Điều gì đã thay đổi?

Tôi trở nên bận rộn hơn.

Bận tham gia talkshow ư?

Không. Tôi đã tìm cách trốn tránh sự chú ý quá nhiều của công chúng. Tôi cố gắng hết mức để quay lại bàn viết. Tôi cần một không gian yên bình của riêng mình cho tác phẩm tiếp theo. Nhưng điều này cần thời gian. Giờ đang tôi đang điều chỉnh cho phù hợp với hoàn cảnh mới. Tôi sẽ cố viết cuốn sách tiếp theo sớm nhất có thể.

Tác phẩm sắp tới của chị?

Đó sẽ là một tác phẩm 3 phần như Người ăn chay. Tôi đã viết xong một phần và còn hai phần nữa. Tôi chỉ cần chút thời gian một mình để tập trung vào tác phẩm của mình.

Tên của tác phẩm là gì?

Tôi vẫn chưa quyết định.

Cuốn sách nói về điều gì?

Sau Người ăn chay, tôi có một tác phẩm khác được dịch qua tiếng Anh, tiếng Hà Lan, tiếng Pháp và sắp được xuất bản ở Đức năm sau. Tiêu đề tiếng Anh là Human Acts. Tiểu thuyết kể về thảm sát Gwangju, sự kiện xảy ra năm 1980 tại quê tôi.

Tôi đã viết về bạo lực và nhân phẩm con người. Rồi tôi muốn đẩy chủ đề này đi xa hơn bằng cách tập trung vào sự chuyển đổi từ bạo lực tới phẩm giá con người. Tác phẩm mới này viết về khía cạnh này của lòng nhân đạo, nhân phẩm và sức mạnh.

Chị sinh ra ở Gwangju. Thành phố này có ý nghĩa như thế nào đối với chị ? Tại sao chị lại cảm thấy cần phải viết về bạo lực trong lịch sử ?

Tôi thích hướng nội. Chính vì vậy mà mọi người đã rất ngạc nhiên khi tôi xuất bản Human Acts bởi vì nó liên quan tới một sự kiện lịch sử. Nhưng tiểu thuyết này xuất phát từ câu hỏi mà tôi vẫn đau đáu lâu nay về nhân sinh. Tôi rời Gwangju cùng gia đình khi mới 9 tuổi và chuyển tới Seoul.

Lúc 12 tuổi tôi đã xem được một quyển sách ảnh được chuyền tay bí mật sau cuộc thảm sát để làm bằng chứng. Tôi sửng sốt bàng hoàng, và còn lại hai câu hỏi không lời giải đáp trong cuốn sách: câu hỏi về sự tàn bạo của con người, tất nhiên, cũng như câu hỏi về nhân phẩm và sức mạnh. Tôi nhớ rất rõ cái hàng dài dằng dặc những người muốn hiến máu cho những nạn nhân sau vụ nổ súng hàng loạt. Hai câu hỏi này đã hằn sâu trong tâm trí tôi. Tôi không chỉ muốn viết về vụ thảm sát. Tôi muốn đào sâu vào ý nghĩa của tồn tại nhân sinh.

Khi đã 42 tuổi, tôi nhận ra rằng mình phải đối mặt với gốc rễ của câu hỏi bất tận về việc làm người. Tôi bắt đầu thu thập tư liệu về Gwangju và thậm chí là các tư liệu chuyên sâu hơn về bạo lực con người, như vụ thảm sát Nam Kinh hay Thế Chiến II hay chiến tranh Bosnia – cũng như nhiều sự kiện khác nữa. Và rồi tôi đã có thể hoàn thành Human Acts.

 

Câu hỏi về bản chất con người cũng nằm ở trung tâm tác phẩm Người ăn chay. Nhân vật chính Yeong-hye bị ám ảnh bởi ý nghĩ trở thành một cái cây. Điều gì đã đưa ý tưởng này đến với chị?

Vào năm 1997, đột nhiên trong đầu tôi xuất hiện hình ảnh một người phụ nữ biến thành một cái cây. Tôi đã viết một truyện ngắn, tiêu đề tiếng Anh là “The Fruit of my Woman” – truyện này cũng đã được dịch sang tiếng Đức. Trong truyện, người phụ nữ biến thành một cái cây theo đúng nghĩa đen và người chồng đã trồng cô vào chậu và tưới nước. Cô héo đi, và trong cảnh cuối chồng cô tự hỏi liệu vợ mình có nở hoa lần nữa vào mùa xuân sang năm không. Đó không phải là một câu chuyện quá u ám. Nó mang hơi hướng của một sự việc kỳ diệu và siêu nhiên. Dẫu rằng các yếu tố kỳ ảo được kể giảm bớt đi.

DSC08743 (1)
Người ăn chay, bản dịch tiếng Việt của Trẻ.

Người ta có thể xếp Người ăn chay vào thể loại tiểu thuyết siêu thực hoặc thậm chí là tiểu thuyết kỳ ảo. Chị có đồng ý với sự xếp loại này không?

Sau truyện ngắn “The Fruit of my Woman”, tôi có cảm giác khó tả rằng câu chuyện vẫn chưa kết thúc. Tôi lại muốn viết về hình tượng một người trở thành một cái cây. Vài năm sau đó, tôi bắt đầu viết tiểu thuyết này (Người ăn chay). Nó u ám và dữ dội hơn rất nhiều. Tôi không nghĩ nó thuộc thể loại siêu thực hay kỳ ảo. Nhưng có lẽ một vài người có thể hiểu câu chuyện này như một truyện ngụ ngôn bởi vì Yeong-hye, nhân vật chính, không còn muốn thuộc về nhân loại. Cô ấy tin rằng cô ấy đang trở thành một cái cây và rằng cô ấy đang tự cứu lấy chính mình – mỉa mai thay, bằng cách chết dần. Tôi nghĩ đó có thể được coi như một truyện ngụ ngôn.

 

Tác phẩm của chị được đem lên bàn cân với Hóa thân của Kafka. Chị có đồng tình với sự so sánh này?

Kể từ khi được xuất bản – dù chỉ là truyện ngắn, “The Fruit of my Woman” – đã được đem ra so sánh với Hóa thân của Kafka. Tất nhiên tôi có đọc Kafka khi tôi còn niên thiếu như bao người khác, và tôi nghĩ Kafka đã trở thành một phần của thế giới này. Tôi thích tác phẩm của ông.
Rồi có một truyện cổ về một học giả thời Joseon, Hàn Quốc xưa. Trong truyện, vị học giả này làm việc rất chăm chỉ. Khi ông bước vào phòng của mình, nơi trải đầy hoa lá cây cỏ, ông ngủ cạnh những cái cây, ông nói chuyện với những cái cây; đó là cách ông tìm kiếm sự yên bình. Tôi cũng nhớ tôi đã đọc được một câu thơ này của một nhà thơ thập niên 1920, tên là Yi Sang. Câu thơ ấy là, “Tôi muốn tin rằng mọi người đều nên là những cái cây.” Tôi đọc câu này hồi tôi còn là sinh viên. Vậy nên, Kafka, truyện cổ kia, Yi Sang, và rất nhiều thứ khác cứ sống trong tôi. Không có yếu tố nào được coi là có tác động trực tiếp ở đây cả.

Một số nhà phê bình có nói rằng tiểu thuyết của chị luôn viết về những chủ đề bạo lực, sự tang thương hoặc nỗi sầu đau. Có phải tiểu thuyết Người ăn chay lấy bối cảnh từ xã hội Hàn Quốc?

Tôi nghĩ tiểu thuyết này có nhiều lớp nghĩa, như việc chất vấn sự khả dĩ và sự bất khả trong việc chối bỏ bạo lực do con người gây ra, trong việc đạt được sự trong sạch một cách tuyệt đối, và sự khó khăn trong việc thấu hiểu lẫn nhau, như định nghĩa thế nào là điên rồ và tỉnh táo, vân vân. Khi ngồi viết, tôi đã nghĩ đây là những câu hỏi cực kỳ phổ quát. Tôi không đồng tình với việc nhận định cuốn sách chỉ là bản cáo trạng xã hội Hàn Quốc hay chế độ gia trưởng.

Cuốn sách miêu tả rất nhiều bạo lực giáng lên người phụ nữ cụ thể này và ước muốn được tan biến của cô ấy. Có phải hiện tượng người phụ nữ phải chịu sự tàn bạo nói chung là vấn đề mà chị quan tâm không?

Tôi có thể nói rằng trong cuốn tiểu thuyết này có một lớp nghĩa là về một giọng phụ nữ gào thét trong câm lặng, đúng vậy. Nhưng tôi nghĩ nếu bạn chỉ hiểu câu chuyện là giọng phụ nữ thì giá trị của nó sẽ bị giảm đi. Quả đúng là, người cha của nhân vật chính Yeong-hye là một cựu binh từng tham gia cuộc chiến tranh Việt Nam. Trong truyện có cảnh ông ép con gái ăn thịt bằng hành động thô bạo. Cảnh này được lặp lại khi các bác sỹ ép Yeong-hye ăn ở bệnh viện tâm thần. Nói một cách cực kỳ đơn giản hóa, ta có thể hiểu họ chính là hiện thân của bạo lực chống lại quyết tâm của Yeong-hye.

Cô ấy có phải là một phản người hùng (anti-hero) không?

Một số người nói cô ấy quá thụ động hoặc quá yếu đuối. Nhưng tôi không nghĩ vậy. Tôi thấy cô ấy là một người rất quyết tâm và mạnh mẽ. Cực kỳ kiên trì. Cô ấy không được cất lên tiếng nói của mình. Cô ấy được quan sát như một vật thể. Nhưng cô ấy là một người có quyết tâm cao. Tôi hi vọng độc giả có thể thu thập những mảnh ghép do những người xung quanh quan sát về cô ấy. Vâng tôi nghĩ bạn có thể gọi cô ấy là một phản người hùng.

Tiểu thuyết của chị được viết thành ba phần, vốn ban đầu được xuất bản riêng rẽ. Phần đầu viết dưới góc nhìn của người chồng – một tên đàn ông ti tiện đã cưỡng hiếp vợ mình sau khi cô không muốn tiếp tục chung đụng với anh ta nữa. Phần hai là góc nhìn của người anh rể, và phần ba viết từ góc nhìn của người chị ruột. Chị không bao giờ chọn góc nhìn của Yeong-hye; cô ấy luôn ở trong một không gian rỗng được quan sát bởi người khác. Mục đích của chị là gì?

Tôi nghĩ rằng đây là cách duy nhất để trình bày sự kỳ lạ của Yeong-hye. Cô ấy rất quyết tâm và tôi không nghĩ tôi có thể miêu tả quyết tâm này theo cách thông thường. Tôi đã không cho cô ấy cất tiếng. Lần duy nhất cô ấy nói cho bản thân mình là ở phần đầu khi cô ấy kể lại giấc mơ. Độc giả có thể nếm trải giấc mơ này và rồi đi theo sự tưởng tượng của chính họ.

Yeong-hye không chịu ăn nữa. Chị miêu tả sự việc rất dữ dội. Chị đã bao giờ chứng kiến người nào có chứng biếng ăn tâm thần chưa?

Đó chỉ là cách viết của tôi – tôi cố trải nghiệm và cảm nhận cùng với nhân vật của mình. Cuốn tiểu thuyết này không có bất kỳ yếu tố cá nhân nào của tôi.

Đó có phải một hiện tượng trong xã hội Hàn Quốc mà chị quan tâm?

Không, nhưng Người ăn chay là tác phẩm thứ ba của tôi. Tôi từng có một nhân vật mắc chứng biếng ăn trong tác phẩm thứ hai của mình. Đó là lí do tại sao tôi có hiểu biết nhất định về căn bệnh đó. Nhưng bệnh của Yeong-hye rất khác với chứng biếng ăn tâm lý thông thường. Tôi đã đọc rất nhiều tài liệu để làm quen với căn bệnh khi viết tác phẩm thứ hai.

Phần hai của cuốn tiểu thuyết được viết từ góc nhìn của anh rể Yeong-hye – người đã mê mẩn với ý nghĩ biến cô thành một tác phẩm nghệ thuật bằng cách vẽ hoa lên cơ thể cô và làm tình với cô. Liệu có phải đây là vấn đề về tình dục và đam mê theo một mức độ nhất định? Vì sao đó là tình yêu mà thực ra là không có tình yêu?

Tôi đồng ý với bạn rằng không có tình yêu trong tiểu thuyết này. Nhưng ở cảnh cuối, Ying-hye[1], người chị gái, nhìn ra cửa sổ xe cứu thương. Và cái nhìn chằm chằm của cô ấy như phản kháng một điều gì đó, như đang chờ đợi một câu trả lời. Tôi nghĩ cuốn sách này là thế: phản kháng và chờ đợi câu trả lời. Đó là nền tảng của câu chuyện.

Giờ tôi phải hỏi chị điều này: Tiểu thuyết này, nói một cách đơn giản, có phải là một cuộc phản kháng chống lại sự vô nhân đạo và sự đau khổ của con người?

Yeong-hye không muốn thuộc về cộng đồng nhân loại nữa. Chính sự đau khổ và quyết tâm của cô ấy, theo tôi nghĩ, là cốt lõi của cuốn sách. Văn phong và những câu hỏi của tôi bện vào nhau, gắn kết với nhau. Tôi hi vọng những câu hỏi của mình luôn trung thực và chân thành.

Sabine Peschel

Blue Phạm dịch

 

(Bản gốc của bài phỏng vấn đăng tại DW ngày 12.9.2016.)

[1] Bản tiếng Việt phiên là In-hye.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s