Emma Hooper: “Đi đi, làm bất cứ điều gì, bất cứ khi nào”

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Chị viết cuốn tiểu thuyết từ điểm nhìn của ba nhân vật khác nhau, luân phiên giữa hai tuyến thời gian khác nhau. Với cấu trúc phức tạp như vậy, khi viết chị gặp khó khăn hay thuận lợi gì?

EMMA HOOPER

Người ta nói “thay đổi cũng như xả hơi vậy”, và khi viết cuốn sách này tôi thấy vô cùng đúng; bởi có thể đổi sang tuyến thời gian và nhân vật khác mà mỗi khi bị bí với một nhân vật hay mạch truyện nào đó, thay vì phải đầu hàng mà đi chạy bộ hay kiếm đồ ăn, thì tôi có thể thay đổi góc nhìn hay tuyến thời gian để khơi lại năng lượng và cảm hứng. Hy vọng là độc giả cũng cảm thấy như vậy.

Thử thách là ở chỗ làm sao để không bị mất phương hướng hay mắc vào mớ bòng bong của những mạch truyện do mình tạo ra. Có những lúc mà tôi (giống như Etta) phải ngừng lại mà nghĩ “Khoan… ai đang nghĩ điều này? Mình đang ở đâu? Đang là ai?”

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Độc giả ngờ rằng khi Etta lấy ra mẩu giấy ghi tên mình và tên mọi người trong gia đình, thì bà đang dần mất ký ức. Nhưng Etta lại bị ám ảnh bởi những giấc mơ về những trải nghiệm gian khổ của chồng bà trong cuộc chiến xảy ra nửa thế kỷ trước. Làm thế nào chị cân bằng vai trò của ký ức và quên lãng trong một cuốn tiểu thuyết lấy một bà cụ lễnh lãng làm nhân vật chính?

EMMA HOOPER

Một trong những điều ấn tượng nhất với tôi về việc mất trí nhớ, chính là đương sự thường hay quên những thứ hiện tại, mất phần trí nhớ ngắn hạn, trong khi phần trí nhớ dài hạn, các ký ức từ quá khứ xa xưa, lại còn nhớ rất rõ. Tôi muốn khai thác ý tưởng này sâu hơn một chút nữa, để Etta mất ký ức, cùng với nhận thức về cái tôi của mình, nhưng lại rước vào mình phần ký ức và cái tôi của Otto, đặc biệt là những ký ức dài hạn, xa xưa, về chiến tranh và biển cả. Đây rốt cuộc mới là thứ thôi thúc bà ấy thực hiện hành trình mà mình cần, để viết lại lịch sử bà nhớ lại theo ý riêng của bà.

bài emma hooper

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Chị lớn lên ở Alberta, tương đối gần với quê nhà của các nhân vật Etta, Otto, và Russell. Địa lý của Canada tạo cảm hứng thế nào cho việc viết của chị? Có phải chị đã lấy kinh nghiệm riêng của mình để vẽ ra hành trình trong cuốn sách?

EMMA HOOPER

Quê ngoại của tôi là miền nông thôn Saskatchewan (mà nói thực, phần lớn Saskatchewan đều là nông thôn rồi), và thời bé tôi thường xuyên về đó chơi, tản bộ qua những ruộng lúa mì dưới ánh nắng (cùng đám muỗi). Khung cảnh đó không giống với bất cứ nơi nào tôi từng gặp, với một sự trống trải khô hạn mênh mang và choáng ngợp vô cùng. Tuy đó không phải nơi tôi lớn lên, nhưng mỗi khi nhớ nhà tôi lại nhớ nhung những khung cảnh rộng mở, bầu không khí khô hanh như thế.

Tôi chưa từng từ đó đi bộ xuyên Canada, nhưng tôi đã đi tàu lửa suốt từ Alberta qua Saskatchewan, Manitoba, Ontario, Quebec và New Brunswick tới vùng biển, chứng kiến những thay đổi lớn lao trong cảnh vật cũng như sự rộng lớn bao la của đất nước này, mà tất cả đều được tính là “nhà”.

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Chị cho cuộc đời của Etta, Otto, và Russell gắn kết chặt chẽ từ thuở ấu thơ, nhưng James chỉ có mối liên hệ riêng với Etta thôi. Ở thời điểm nào chị nhận ra một con sói đồng cỏ biết nói sẽ là kẻ dẫn dắt Etta trong hành trình của bà?

EMMA HOOPER

Tôi thường không hay tính trước nhiều trong tác phẩm của mình, nên tôi tìm thấy James cũng tầm thời gian Etta tìm thấy nó; tôi thích để trí tưởng tượng của mình kiểm soát giống kiểu hệ thống điều khiển hành trình trên xe vậy, tự hỏi mình trong lúc viết, “Vậy giờ tới gì nữa?” … “Ồ, bả gặp một con sói cỏ.” … “Rồi sao?” … “Nó liếm chân bả.” … “Rồi sao nữa?” … “Nó nói chuyện.” … “Rồi sao nữa?” vân vân. Viết tiểu thuyết với tôi thực ra chỉ đơn thuần là cứ hỏi đi hỏi lại “Rồi sao nữa?” và cố gắng không chất vấn hay nghi ngờ những câu trả lời điên khùng bản thân đưa ra.

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Yếu tố folklore và hiện thực huyền ảo hiện lên rất nổi bật trong cuốn tiểu thuyết. Chị nghĩ các truyền thống này đã ảnh hưởng như thế nào tới chị với tư cách là một người viết? Các tác giả nào tạo cảm hứng cho chị nhất?

EMMA HOOPER

Trong cuộc sống “bình thường”, trí tưởng tượng của tôi cũng rất nhiều lần chạy trật đường rày… Hôm bữa tôi thấy mấy cái ống sắt nọ thòng xuống trên một ô cửa sổ và tôi nghĩ: nhìn mấy cái đó giống tay rô bốt ghê… kiểu như tay rô bốt treo lủng lẳng giống xác heo trong lò mổ vậy… kiểu như chúng ta ăn thịt rô bốt như ăn thịt động vật vậy… hừm… và thế là tôi đã lên đường, tưởng tượng xem cái thế giới đó sẽ như thế nào, được sáng tạo và ít nhất cũng trong một lúc được sống trong thế giới đó. Cả một thế giới hoàn toàn khác! Thú vị lắm. Tôi thích nghĩ là mình có thể tưởng tượng ra bất cứ gì, bất cứ gì tùy ý rồi sau đó lần dò sắp xếp lại cho nó phù hợp với một vũ trụ có thể hiểu được.

Gần đây tôi cũng có một khoảnh khắc tương tự, khi tôi thấy mấy túi rác bên vệ đường nhìn như sư tử biển. Tôi biết thực chất thì không phải, nhưng cảnh đó khiến tôi tưởng tượng ra một thế giới mà chúng ta đem sư tử biển ra bỏ bên vệ đường mỗi tuần. Tại sao? Tại sao không? Đây là một trong những điểm tôi thích nhất khi là người viết.

Nhiều tác giả đã tạo cảm hứng cho tôi theo nhiều cách khác nhau. Đọc Dave Eggers thời đại học giúp tôi nhận ra hình thức kể chuyện có thể tùy hứng và phi tuyến tính, và cái hài lẫn cái bi có thể bổ trợ cho nhau trong cùng một tác phẩm. Marquez đã biến cái huyền ảo trở thành tầm phào theo một cách tuyệt đẹp, còn Borges là người đầu tiên cho tôi thấy văn xuôi có thể suy niệm về chính nó bằng những vòng xoáy cấu trúc. Hiện giờ tôi đang rất thích Karen Russell và các vũ trụ nửa thật nửa tưởng tượng trong tác phẩm chị ấy.

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Chị có thể kể cụ thể về quá trình viết của mình không? Chị có dành riêng một chỗ chỉ cho việc viết, hay chị đi khắp nơi? Chị thấy mình làm việc hiệu quả nhất vào thời gian nào trong ngày?

EMMA HOOPER

Tôi cố dành ra một khoảng không gian riêng. Tôi có một căn gác nhỏ rất hay với một chiếc bàn cũ đáng yêu, một tấm thảm có hình mấy con cú và một cái lọ cắm bút chì handmade do một nghệ nhân nhí làm ra; tuy nhiên tôi gần như không bao giờ lên đó. Tôi thấy hay nhất vẫn là những mẩu tôi viết trong lúc đang làm dở việc khác. Trên tàu đi London hay những dòng nguệch ngoạc trong sổ khi đang đi bộ, hay khi ban nhạc của tôi đang kiểm tra âm thanh tại các quán bar tối đèn, oi nồng. Nếu làm việc ở nhà thì phần nhiều tôi sẽ nằm trên sàn. Không hiểu sao mà tôi rất thích ôm laptop cuộn mình trên thảm. Phải chăng vì hồi bé tôi từng nuôi mèo?

Tôi cũng thích viết ngoài quán cafe. Có một giai đoạn mà mỗi tuần, Simon bạn tôi và tôi lại hẹn nhau đến một quán cafe mới ở Bath, và ngồi ở hai bàn riêng biệt, không nói gì với nhau. Ý tưởng là thấy bạn mình ngồi đó viết/làm việc sẽ tạo ra áp lực mà thúc đẩy bản thân. Và làm thế quả có hiệu quả (ít nhất là với tôi). Hai chúng tôi sẽ thống nhất trước giờ kết thúc, và khi đến giờ đó, chúng tôi sẽ ngưng việc và sang ngồi cùng bàn, cho phép mình được trò chuyện một lúc. Lúc này chúng tôi cũng sẽ chấm điểm quán cafe đó dựa theo các tiêu chí như độ ồn, độ ngon của sôcôla nóng (món tôi thường gọi), có đồ ăn không gluten không (món Simon thường gọi), vân vân. Chúng tôi điền mấy thông tin đó vào một bảng ghi khổng lồ mà chúng tôi vẫn còn cất đâu đó… Cũng nên nói luôn là tôi vẫn tiếp tục duy trì điều này khi chuyển tới London một năm và bắt đầu quá trình hiệu chỉnh bản thảo cuốn sách. Lúc này thì là với bạn Jason của tôi, cách tuần một lần, và chúng tôi ngồi im lặng cùng một bàn chứ không phải hai bàn (quán ở London thì đông hơn), nhưng nguyên tắc chung thì vẫn như thế. Và chúng tôi cũng có một bảng đánh giá các quán cafe ở London.

Còn về thời gian nào trong ngày, thì lúc nào cũng được trừ ban ngày, thật sự. Sáng sớm và tối là tuyệt nhất. Còn vào tầm giữa ngày tôi bị phân tâm quá mức và chỉ muốn chạy lòng vòng hoặc ngủ. (Nhưng thường tôi phải đứng lớp hay tập nhạc hay đại loại vậy, buồn thay.)

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Những miêu tả của Otto về cuộc chiến thường tập trung vào cảm xúc hơn các chi tiết của trận đánh, và những mẩu bị đục đi trong thư của ông cũng như các cảnh mơ trong tiểu thuyết khiến trải nghiệm của ông có tính ấn tượng chủ nghĩa. Nhờ thế các cảnh chiến tranh của chị tạo ấn tượng phổ quát không riêng cho cuộc chiến nào. Chị muốn độc giả nhận được thông điệp về chiến tranh nói chung nào vượt ra ngoài xung đột cụ thể trong Thế chiến II?

EMMA HOOPER

Tôi đã và vẫn hy vọng là chủ nghĩa ấn tượng trong các cảnh chiến tranh đó sẽ xóa mờ bất cứ chi tiết rõ ràng nào, để không có điểm tựa chắc chắn nào như kiểu “người tốt” hay “kẻ xấu” hay rạch ròi đúng và sai. Người ta nói về “khói mù chiến tranh”; tôi mong muốn miêu tả một thứ gì đó kiểu, “cái mờ chiến tranh”, ở đó không có gì chắc chắn, không có một cái biểu đạt dễ xác định rõ ràng cụ thể, dựa vào cảm giác nhiều hơn lý thuyết, như những bài nhạc không lời, hay như những lá thư của Otto mà ngày tháng và tên người cũng như nơi chốn, mọi thứ xác định, đều bị cắt bỏ.

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Chị là một nhạc sĩ kỳ cựu và một nhà sư phạm đa tài. Việc được đào tạo bài bản về âm nhạc ảnh hưởng thế nào tới cách viết của chị? Văn của chị ảnh hưởng thế nào tới việc viết nhạc của chị?

EMMA HOOPER

À, tôi quả có những tiêu chuẩn cao đến vô lý đối với ca từ… tôi có nhiều bạn là nhạc sĩ rất ngại đưa tôi xem tác phẩm của họ vì sợ bị đánh giá thẳng thừng… (Tuy thực tế tất cả bọn họ đều rất cừ, những bạn nhạc sĩ của tôi ấy. Cajita chẳng hạn, hãy thử tìm nghe nhạc của cô ấy xem… hay lắm. Ca từ rất tuyệt.)

Nhịp điệu là một phần rất lớn trong văn của tôi. Tôi thường quay lại thay đổi câu này câu nọ vì nó có quá nhiều hay quá ít âm tiết, hay điểm nhấn nằm sai vị trí, mặc cho nghĩa của từ ngữ có thế nào. Nhịp điệu câu văn có thể cuốn bạn vào và dẫn bạn đi, như trong âm nhạc vậy. Điều đó người ta thừa nhận ở thơ, tôi nghĩ thế, nhưng ở văn xuôi thì ít được chú ý hơn. Tuy vậy tôi nghĩ nhịp điệu ở văn xuôi cũng quan trọng ngang ngửa, nếu không nói là hơn, đối với tôi, bởi cả chồng cả đống câu chữ cần nhịp điệu mới có thể không ngừng dẫn dắt và đưa bạn qua, cả người viết lẫn người đọc. Đây là một trong những lý do vì sao tôi yêu sự lặp đi lặp lại.

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Đắp giấy bồi – sở thích mới của Otto – là một tiến triển độc đáo ở tuyến truyện của ông ấy. Ý tưởng kết hợp môn thủ công này với việc chờ mong sự trở về của Etta và Russell hình thành từ đâu?

EMMA HOOPER

Câu hỏi này có hai câu trả lời, phần nổi và phần hơi chìm hơn một chút. Phần nổi, đắp giấy bồi rất vui và tôi rất thích. Ai mà không thích đắp và đập piñata chứ? Tôi được giải nhất trong cuộc thi khoa học khối 8 bằng cách đắp một con cá heo bằng giấy bồi theo tỷ lệ thật, có các bộ phận trong cơ thể nằm đúng vị trí… Tôi nghĩ tự tay mình thực hiện đồ thủ công sẽ có lợi cho cái đầu và trái tim. Còn phần chìm, một chủ đề xuyên suốt cuốn sách này là sự “hoán đổi” diễn ra giữa Etta và Otto, những vai trò giới tính định sẵn ở thế hệ của họ, và những vai trò mà họ đã đảm nhiệm suốt cuộc đời riêng của mình. Etta thì “làm” và “đi”, còn Otto thì “tạo” và chăm”. Do đó mà có vụ đắp giấy (và nướng bánh, và cả con chuột lang).

NGƯỜI PHỎNG VẤN

Mỗi nhân vật phản ứng theo một cách khác nhau với lựa chọn của Etta muốn đi bộ qua nửa đất nước, và bà ấy cũng được đón nhận theo nhiều cách – nhún nhường, tức giận, hy vọng, và tạo tin đồn giật gân. Chị muốn người đọc rút ra được gì nhất từ quyết định táo bạo của bà ấy?

EMMA HOOPER

Theo lời Etta của tôi, tôi sẽ muốn họ “đi đi, làm bất cứ điều gì, bất cứ khi nào. Đi mà thực hiện một mình, và ngay lập tức, vì bạn muốn và bạn được phép và bạn có thể.” Điều này có thể nghĩa là viết một cuốn sách hay đi học lấy bằng thiên văn học hay cắt tóc hay học tiếng Trung hay bất cứ việc gì họ luôn muốn làm.

Bài phỏng vấn đăng trên website nhà xuất bản Simon and Schuster.

Trương Trung Tín dịch

(Bài viết thuộc Zzz Review số 3, 30-10-2018)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s