28: Giữa chó và người

Tiểu thuyết 28 của nữ nhà văn Hàn Quốc Jeong You-Jeong làm tôi nhớ đến hai thứ. Thứ thứ nhất là những tuyên truyền phòng chống bệnh dại lây lan từ chó mà tôi nghe trên các loa phường, TV, đài phát thanh và báo chí trong suốt những năm tháng tuổi thơ. Thứ thứ hai là một số bộ phim về dịch bệnh quét sạch loài người, có thể kể đến hai phim zombie của Anh, 28 Days Later28 Months Later, và Contagion, một phim Mỹ hồi 2011 có sự tham gia của nhiều tên tuổi lớn như Jude Law, Matt Damon, Kate Winslet… Tôi sẽ không mấy ngạc nhiên nếu tác giả một ngày nào đó cho biết rằng cô chịu ảnh hưởng của những phim này khi viết 28, nhất là từ Contagion.

Dịch bệnh có lẽ không phải là một chủ đề mới. Trong lịch sử loài người, có những lúc dịch bệnh quét sạch đến 80% tổng dân số toàn cầu, mãi cho đến tận bây giờ, không có năm nào là không có một dịch bệnh bùng phát ở đây đó trên thế giới, dù rằng với sự tiến bộ của y tế và của công nghệ nói chung, con người trong vai trò của một loài, ngày càng đề kháng tốt hơn. Trong bối cảnh phức tạp, sáng tối lẫn lộn của thế giới ngày nay, mỗi khi một dịch bệnh lớn bùng phát, là ta lại thấy ở đó đầy đủ những điểm sáng làm ta trầm trồ nếu ta nhìn từ bên ngoài vào như một kẻ quan sát ngoài cuộc, giả sử ta là một sinh vật thông minh ngoài hành tinh chẳng hạn: cách các tổ chức y tế xoay sở đối phó và tìm ra cách chữa bệnh, cách mà các chính phủ điều động xã hội, tuyên truyền trấn an dân chúng, cách mà mỗi người hoặc mỗi nhóm nhỏ người trong cuộc xoay vần ấy tự tìm cho mình sự an toàn, an toàn bản thân và an toàn trong tâm lý, một sự an toàn phòng hờ nào đó để giữ gìn mạng sống của mình và người thân trong trường hợp mọi thứ đổ vỡ hết. Đấy, tôi nghĩ là tham vọng của Jeong You-Joeng với 28: cô cố gắng miêu tả bức tranh một dịch bệnh từ góc nhìn rộng khắp, từ trên cao xuống tới từng chi tiết, từng mặt, từng góc của nó, từng con người, từng con thú, những khát vọng và bản năng của chúng, kể cả những dằn vặt nội tâm móc nối đến những gì chúng làm trong quá khứ.

Chuyện bắt đầu từ khi một người phối giống chó tự dưng đổ bệnh, mắt đỏ quạch như máu, sốt cao không dứt rồi lăn ra chết chỉ sau vài ngày. Góc nhìn xoay qua toán nhân viên cứu hộ, trong đó có một anh rất điềm tĩnh, quả cảm và một anh khác được cho là có lịch sử hành vi tàn bạo với thú vật và với người. Những hình ảnh đầu tiên về dịch bệnh được truyền tải thông qua đôi mắt của một nữ y tá chăm chỉ và cô đơn, nhân vật gợi nhớ đến xuất thân y tá của tác giả. Sau đó cùng với chiều đi lên nhanh chóng và tàn khốc của dịch bệnh được tạm gọi là “Mắt đỏ”, góc nhìn xoay qua một vài nhân vật khác: một bác sĩ thú y tai tiếng, cô phóng viên điều tra có ân oán cá nhân với anh này, hai con chó được anh kia nuôi, cậu nhân viên cứu hộ tàn bạo kể trên. Mỗi nhân vật chủ thể của góc nhìn đó lại có liên hệ với một vài nhân vật phụ khác: người em trong quân ngũ, người bố thích lo chuyện bao đồng, người vợ và con gái, người em gái bị câm, các đồng đội, các đồng nghiệp, mẹ đồng nghiệp, người bố độc mồ… Mỗi người trong số đó đóng một vai trò, dù là rất nhỏ, gần như vô danh, trong toàn bộ chuyển biến của xã hội, qua đó tác giả phác họa nên hành động của chính phủ, của thị trưởng, của ngành y tế, của quân đội, của báo chí, của bà con trên mạng xã hội, của người chồng người cha, của người đang yêu và của chó đang yêu, của người vợ lo âu ở nhà chờ chồng… Dịch bệnh biến Hwa Yang, một bed city của Seoul thành một vùng giới nghiêm, bị bao vây bởi xe tăng và súng ống, nội bất xuất ngoại bất nhập. Con người trong vùng giới nghiêm này chết đi từng ngày, từ một khu dân cư thành một vùng vô chính phủ, rồi đến một vùng đất chết. Mối quan hệ giữa người và người, thiểu số và đa số, người và chó, chó và chó qua đó được bộc lộ rõ và sâu sắc.

Cách kể chuyện từ ngôi thứ ba, không có nhân vật nào thật sự là chính; cách cắt cảnh nhanh và đột ngột, các đường dây liên hệ từ nhân vật này sang nhân vật khác của Jeong You-Jeong tạo cho  người đọc cái cảm giác đang xem một series phim truyền hình. Thú vị ở chỗ, nếu bạn xem nhiều phim truyền hình Hàn Quốc, đâu đó bạn sẽ nhận ra các vệt hóm hóm, có xu hướng lãng mạn, nhất là khi tác giả kể về mối quan hệ tình cảm từ ghét thành yêu giữa anh thú y và chị nhà báo, và giữa con chó hoang và chị chó nhà. Dù cho sống chết nguy cấp kiểu gì, yêu thì vẫn cứ phải yêu, thoát làm sao cho được tấm lưới của ái tình, hả em. Yêu và ghét, nó giống như một bản năng vậy. Để miêu tả bản năng rõ ràng hơn, đôi khi tác giả nhân cách hóa các nhân vật chó, ban cho chúng khả năng biết tình yêu là gì, ban cho chúng những hành động rất lãng mạn. Chó cũng biết thù và trả thù. Đôi khi trả thù là cách để một sinh vật trút bỏ cái gánh nặng nó mang theo, tức là trả thù cũng là một cách sinh tồn. Bản năng sinh tồn không chỉ nổi bật ở các nhân vật chó, mà còn ở các nhân vật người. Con người, một loài trong suốt lịch sử của mình, liên tục bồi đắp cho yếu tố xã hội, vẫn còn đó một khối bản năng nằm sâu bên trong. Đôi khi, độ dày mỏng của các lớp xã hội bọc lên trên khối bản năng là thước đo chỉ dẫn ta đến cái kết luận rằng mỗi cá thể người là tốt hay xấu. Trong khi phần lớn các nhân vật còn lại là mang một tông màu xám, nhân vật anh cứu hộ tâm thần tàn bạo rất gần với màu đen. Anh này giết chó, thù chó, lừa lọc bạn bè, bị tống vào nhà thương điên, đốt luôn cả nhà thương điên để trốn ra ngoài, tiếp tục đi giết chó. Trong bối cảnh vô chính phủ, nhân vật này tung hoành. Trong khi các nhân vật khác say sưa bảo đảm nghĩa vụ xã hội của mình, say sưa hoàn thành nhiệm vụ, say sưa bảo vệ, thì anh ta trở về với cái tôi căn bản nhất. Anh ta hành động để giải quyết nỗi sợ, để giải quyết hận thù, để sống tiếp, để sinh tồn. Tuy nhiên, không đơn giản như thế, tác giả đào lên một ít quá khứ của anh này để cho thấy vì sao anh như thế: đó chính là vì cách đối xử lồi lõm của người cha (người vô tình là giám đốc một bệnh viện trọng điểm trong tâm bệnh) mà anh này nhận được trong suốt thời thơ ấu của mình. Xã hội ném vào bạn một động lực ẩn tàng, sau đó chỉ thẳng ngón trỏ vào bạn bất cứ khi nào bạn cầm trên tay một con dao.

bài 28

Mối quan hệ người – chó là một trong những chủ đề chính của 28. Từ những ngày đầu lịch sử của mối quan hệ, chó dần dần trở thành một sản phẩm của nền văn minh loài người, chúng không còn là một loài hoàn toàn được tạo ra bởi mẹ tự nhiên, mà chúng được tạo ra vì nhu cầu của con người. Ban đầu, con người nuôi dưỡng và lai tạo ra chó để phụ đi săn, để sủa mỗi khi có thú hoang đến gần nhà cửa vườn tược. Thời nay, người ta chớp mắt xuýt xoa về tình bạn liên loài tuyệt vời: con người tạo ra chó để làm một chỗ dựa mỗi khi mối quan hệ của họ và đồng loại trục trặc. Chúng ta coi chó như một đồ vật, một thuộc tính của chúng ta. Chúng ta thương chó như con, nhưng thật ra sâu trong chúng ta tồn tại một sự thật mà chúng ta tránh né: chó cũng chỉ là một thứ nhân tạo mà thôi, tình cảm liên loài đẹp đẽ kể trên là một ảo giác tạo ra bởi sự tôn sùng hình ảnh của chính bản thân mình. Khi dịch bệnh đến, chúng ta chỉ tay vào chó, quân đội đến trước cửa bắn thẳng vào bất kỳ con chó nào xuất hiện trước mắt họ, chúng ta không còn đủ can đảm để giữ bên mình người bạn thân thiết nữa. Thay vì tự tay giết bạn, chúng ta thả bạn ra đường, để bạn trở về với cuộc sống tự do đầy đe dọa. Khi đó bản năng sinh tồn biến bạn thành thù: mối thù giết vợ mà anh nhân viên cứu hộ quả cảm phải trả đẩy bi kịch người-chó lên đến cực điểm. Chó, đối tượng được cho là mang mầm bệnh, và là nguồn gốc truyền bệnh sang người trở thành mục tiêu cần tiêu diệt. Ta thấy ở nửa sau của 28 nhiều cảnh hàng ngàn xác chó được đẩy xuống các hố chôn khổng lồ, một cảnh tượng thảm khốc rất gợi hình.

Nhưng không chỉ có thể, bệnh “Mắt đỏ” còn truyền được từ người sang người, tức là những người bị bệnh, ngoài kim tiêm và cháo, còn phải đối mặt với họng súng chĩa vào mình từ phía những đồng loại còn khỏe mạnh. Chính phủ, một trong những đỉnh cao của văn minh loài người, được tạo ra để duy trì sự ổn định, bảo vệ sự an toàn của một cộng đồng người, trong cơn khủng hoảng, bèn hành động như một thực thể sống có tư duy của riêng nó, được thôi thúc bởi nỗi sợ của những người còn sống. Toàn bộ Hwa Yang bị vòng vây của quân đội phong tỏa, những chiếc xe chở lính chở theo trên đó người em trai của cô y tá chăm chỉ cô đơn, người cô thỉnh thoảng đến thăm với một cái váy ngắn; túa về từ khắp nơi, sẵn sàng giết bất kỳ đối tượng biểu tình bệnh tật nổi loạn nào cố gắng thoát ra bên ngoài. Ở đây ta thấy cái câu hỏi khắc nghiệt ấy: số đông sẽ làm gì với đám thiểu số đang đe dọa mình. Cái thiểu số tội nghiệp đang vật lộn với bệnh tật bên trong vòng vây bỗng ngước mặt nhìn thấy cái chính phủ mình góp phần dựng lên quay lưng với mình, trở thành một mối đe dọa bổ sung. Trật tự bị lật ngửa chỉ bằng một cú cắn của một con chó. Trước khi chết, sẽ có nhiều người bệnh trong 28 nghĩ ý nghĩ cuối cùng của mình: liệu sự tồn tại của một chính phủ có đáng hay không.

Sẽ rất khó để phân tích hết các theme trong 28, bởi khả năng kể chuyện của tác giả là khá lão luyện. Các theme đan cài với nhau mạch lạc, cùng dẫn dắt nhau về một vấn đề chủ chốt, đó là khi các xã hội an toàn ổn định nhiều quy tắc của chúng ta bỗng chốc sụp đổ, thì điều gì sẽ diễn ra, khi đó, chúng ta có trở thành những sinh vật sống vô tổ chức giống như bầy chó hoang hay không, và liệu sau khi cơn bạo loạn qua đi, chúng ta có còn tin tưởng ở trật tự. Đọc 28, đối với tôi, ngoài thưởng thức một câu chuyện cực căng, còn là một dịp quan sát cách xây dựng tiểu thuyết rất hiện đại của Jeong You-Jeong. Sở dĩ tôi không nêu tên các nhân vật trong bài viết này là bởi vì tôi thích cái cách mà tác giả mô tả họ như những con người bình thường, vô danh, làm những công việc bình thường, là một bánh răng trong guồng máy xã hội. Từ họ, ta có thể lần theo các manh mối để có hình dung rõ ràng về một giai đoạn lịch sử cụ thể, về cách vận động của một cỗ máy cụ thể, dù là giả tưởng. Khi cái cỗ máy đó bước từng bước tới bờ vực hỏng hóc, liệu bánh răng nào vẫn còn quay tiếp vòng quay nghĩa vụ của nó? Và, nếu nhìn vào bên trong mỗi bánh răng, chuyện nó còn quay hay gãy, gãy vì áp lực bên ngoài hay tự thân chọn sự gãy, là phụ thuộc vào bản năng sinh tồn của mỗi bánh răng đấy.

P/S: nghe album F♯ A♯ ∞ của Godspeed You! Black Emperor trong khi và sau khi đọc tiểu thuyết này mang lại một trải nghiệm cảm giác tận thế và vô chính phủ rất thú vị.

Cá Hồi Hư

(Bài viết thuộc Zzz Review số 3, 30-10-2018)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s