Nghệ thuật tiểu thuyết số 51: Joseph Heller

George Plimpton phỏng vấn, số 60, mùa đông 1974, PARIS REVIEW

Josephy Heller, Miami Bookfair International, 1986

Cuộc phỏng vấn này với Joe Heller được thực hiện ngay trong tuần lễ tiểu thuyết Something Happened được xuất bản – một sự kiện văn chương khá quan trọng bởi đây mới chỉ là cuốn sách thứ hai trong sự nghiệp của tác giả. Cuốn đầu tiên, tất nhiên, là Bẫy-22. Dường như việc mất hơn một thập kỷ mới thai nghén được một tác phẩm hư cấu thứ hai cũng không phải điều bận tâm với Heller bởi ông đã hình thành cho mình một nhịp điệu sáng tác đặc trưng và riêng biệt mà những hạn chót hay các yêu cầu bất chợt cũng không thay đổi được. Ông nói ông luôn muốn trở thành nhà văn. Ông cặm cụi gõ câu chuyện đầu tiên của mình bằng chiếc máy đi mượn của cậu bé hàng xóm và bị người biên tập chuyên mục truyện ngắn của Daily News từ chối không thương tiếc. Sự nghiệp của ông dịch chuyển với tốc độ riêng của nó. Ông thực sự không hề viết một chút nào trong những năm tham chiến ở Ý.

The Atlantic là tờ báo đầu tiên chấp nhận đăng truyện ngắn của ông (kèm một đoạn truyện hư cấu của James Jones) vào năm 1948. Bẫy-22 không được xuất bản cho tới mười năm sau đó. Heller không hề ảo tưởng về những khó khăn của việc kiếm sống trong vai trò một tiểu thuyết gia. Vào mỗi đầu năm học, ông đều nói với các sinh viên lớp Viết văn Sáng tạo của mình rằng kể cả khi mọi chữ mọi từ nhà văn viết ra đều được xuất bản, anh ta gần như chắc chắn phải có một nguồn thu nhập bổ sung, thường là nhờ đi dạy (như Heller đang làm) hoặc nhờ nhà vợ giàu. Kiếm sống vất vả vậy nhưng dường như bản thân Heller không có vẻ gì gấp gáp. Ông ngồi rất thoải mái – thân hình ấn tượng (mái tóc dày bao quanh gương mặt như bờm sư tử), thon gọn (ông giữ vóc dáng săn chắc bằng việc chạy bộ và tuân thủ chế độ ăn uống nghiêm ngặt) – và với biểu cảm như đang nói về một người thứ ba tách biệt nào đó, ông bắt đầu kể, bằng chất giọng nhấn nhá đặc trưng của dân xuất thân ở khu Brooklyn, về hành trình độc đáo những cuốn tiểu thuyết đã tìm đến với ông…

Joe Heller

Năm 1962, tôi đang ngồi trên hiên nhà trên đảo Fire. Tôi đang sợ. Tôi lo lắng vì khi đó tôi đã mất hết hứng thú với công việc của mình – viết nội dung quảng cáo và khuyến mại. Bẫy-22 đem lại doanh thu không khả quan lắm. Nó vẫn bán được đều đều (tám trăm đến hai nghìn cuốn mỗi tuần) – chủ yếu nhờ truyền miệng – nhưng nó vẫn chưa bao giờ mon men được tới danh sách bán chạy nhất của New York Times. Tôi có vợ và hai đứa con. Tôi không có ý tưởng nào cho một cuốn sách khác. Tôi đang đợi điều gì đó xảy ra (!), mong ước có một cuốn sách để bắt đầu viết. Những cuốn tiểu thuyết của tôi bắt đầu một cách rất kỳ lạ. Tôi không bắt đầu với bối cảnh hay thậm chí với một nhân vật nào. Tôi bắt đầu với một câu đầu tiên, độc lập, riêng biệt với mọi sự chuẩn bị có ý thức. Thường thì chẳng ra được gì: câu đầu tìm đến tâm trí nhưng không kéo theo một câu sau nào. Đôi khi nó lại kéo thêm được ba mươi câu khác rồi vào ngõ cụt.
Tôi ngồi một mình ngoài hiên. Khi tôi ngồi đó, lo lắng và tự hỏi mình sẽ làm gì đây, một trong những câu mở đầu đó bỗng nhiên tìm đến tôi: “Trong văn phòng nơi tôi làm có bốn người khiến tôi sợ. Mỗi người họ lại sợ năm người khác.” Ngay lập tức, những dòng này bung ra với vô vàn khả năng khai thác và những sự lựa chọn – những nhân vật (làm việc trong một tập đoàn), một giọng điệu, một tâm trạng lo lắng hoặc bất an. Trong vòng một giờ đầu tiên đó (trước khi có ai đó xuất hiện và rủ tôi đi ra biển), tôi đã biết được phần mở đầu, phần kết thúc, gần hết phần giữa của câu chuyện, toàn bộ cảnh của “thứ gì đặc biệt” sẽ xảy ra; tôi đã biết về đứa trẻ bại não đó, và đặc biệt là, tất nhiên rồi, về Bob Slocum, nhân vật chính của tôi, và điều làm anh ta sợ, chuyện anh ta muốn được yêu thích, chuyện anh ta khát khao rất khẩn thiết được phép phát biểu ba phút ở buổi họp toàn thể công ty. Rất nhiều câu thoại thực sự trong suốt cuốn sách đã đến với tôi vào lúc đó – toàn bộ cái cảnh “có gì đó đã xảy ra” đó với những câu thoại bấn loạn (bắt đầu bằng lời tuyên bố của ông bác sĩ và kết thúc với câu ‘Đừng nói với vợ tôi’ và cùng với các câu còn lại), tất cả đã đến với tôi trong một tiếng đồng hồ đầu tiên trên hiên căn nhà ở đảo Fire đó. Đến cuối, tôi đã tìm được một chương mở đầu khác với dòng mở đầu cũng khác (‘Tôi thấy rợn cả người khi nhìn những cánh cửa đã đóng lại.’) nhưng tôi vẫn giữ bản đầu tiên, thứ khơi mào cho tất cả, để bắt đầu phần thứ hai.

Người phỏng vấn

Quá trình “gặp được” câu đầu tiên trong Bẫy-22 có diễn ra tương tự vậy không?

Joe Heller

Gần như vậy. Tôi đang nằm dài trên giường trong căn hộ bốn phòng trên phố West Side thì bỗng nhiên câu này đến “Đó là tình yêu từ cái nhìn đầu tiên. Ngay lần đầu gặp mặt Yossarian đã si mê cha tuyên úy đến rồ dại.” Tôi không nghĩ ra cái tên Yossarian. Cha tuyên úy không nhất thiết phải là một cha tuyên úy trong quân đội, anh ta có thể là một cha tuyên úy trong tù chứ. Nhưng ngay khi câu đầu tiên đã có, cả cuốn sách bắt đầu thành hình rõ ràng trong đầu tôi – thậm chí gần như cả những điều chi tiết nhất…. giọng điệu, dáng vẻ, rất nhiều nhân vật, gồm cả một số người cuối cùng tôi không đưa vào tác phẩm. Tất cả những chuyện này chỉ diễn ra trong vòng một tiếng rưỡi. Tôi quá phấn khích đến nỗi tôi đã làm một việc mà những kẻ sáo rỗng nói người ta hay làm vào những lúc như vậy: tôi bật dậy khỏi giường và đi qua đi lại trong phòng. Buổi sáng hôm đó tôi đến công ty quảng cáo và đã viết một mạch ra hết chương đầu tiên. Chưa đến cuối tuần tôi đã đánh máy xong chương đó và gửi cho Candida Donadio, người đại diện của tôi. Một năm sau đó, sau rất nhiều lần lên kế hoạch rồi dự định, tôi bắt tay vào chương hai.

Người phỏng vấn

Có điều gì có thể giải thích cho quá trình độc đáo này không?

Joe Heller

Tôi không hiểu được cách làm việc của trí tưởng tượng, dù tôi biết mình được nó ưu ái nhiều lắm. Tôi cảm tưởng rằng những ý tưởng đó đang lơ lửng bồng bềnh trong không trung và chúng chọn tôi để đậu lại. Ý tưởng đến với tôi, tôi không tự tạo ra chúng. Chúng tìm đến với tôi dưới dạng một giấc mơ ban ngày được kiểm soát, một sự mơ màng được định hướng. Có lẽ nó có chút liên quan đến những kỷ luật trong việc viết quảng cáo của tôi (việc tôi đã làm được khá nhiều năm), nơi các giới hạn tạo ra được một sự kích thích đáng kể cho trí tưởng tưởng. T.S. Eliot trong một bài luận đã từng ca ngợi những kỷ luật trong việc viết, cho rằng nếu một người bị buộc phải viết trong một khuôn khổ nhất định thì trí tưởng tượng của anh ta sẽ được vắt kiệt và cho ra những ý tưởng tuyệt vời nhất. Tuy nhiên, khi được trao tự do tuyệt đối, thì khả năng rất lớn là tác phẩm sẽ càng thăng hoa.

Người phỏng vấn

Ông có nhớ một vài câu mở đầu khác nào không?

Joe Heller

À, người ta lúc nào cũng hỏi tôi chuyện gì đã xảy ra với Dunbar, một nhân vật đã biến mất trong Bẫy-22. Vậy nên tôi đang nghĩ đến chuyện viết một cuốn tiểu thuyết về anh ấy. Câu mở đầu tôi nghĩ ra được rõ ràng được mớm từ một slogan quảng cáo hồi đó rất thịnh của hãng thảm Bigelow: “Cửa có bảng tên, nền có thảm Bigelow”. Ở phiên bản của tôi, nó là “Dunbar mở mắt tỉnh dậy, thấy trên cửa có bảng tên mình còn trên nền có thảm Bigelow, và tự hỏi không biết sao mà mình tới được đây…” Vậy nên đó sẽ là một cuốn tiểu thuyết về chứng mất trí, Dunbar thấy mình đang ở trong một văn phòng xa hoa sang trọng, không biết thư ký của mình tên là gì, hay có bao nhiêu người đang làm việc cho mình, mình giữ chức vụ gì… và dần dần tìm hiểu ra. Nhưng cuối cùng lại không ra được sản phẩm gì cả. Tôi không đưa được tâm trí mình vượt qua được một điểm nào đó.

Người phỏng vấn

Ông có gặp được câu kết đến cùng với câu mở đó không?

Joe Heller

Tôi đã có câu kết cho cuốn Something Happened trước khi tôi bắt đầu viết cuốn sách. Câu đó là “Tôi là một con bò cái.” Trong sáu năm liền, tôi nghĩ câu đấy ổn. Tôi đã viết nó lên một mẩu giấy nhớ. Nhưng sau đó tôi lại không thấy hài lòng chút nào và cuối cùng tôi vứt bỏ nó. Nhưng lúc đó nó nghe cũng ổn, và ngoài ra, tôi không thể bắt đầu viết cho đến khi tôi có được câu kết.

Người phỏng vấn

Khi đã có câu mở đầu (và câu kết), điều gì sẽ khiến ông tiếp tục viết (hoặc dừng lại)?

Joe Heller

Tôi nghĩ các nhà văn đều vô thức hướng tới điều họ nghĩ là họ có thể làm được. Hai cuốn sách tôi đã viết, Bẫy-22 và Something Happened, tôi đã chọn cách viết như vậy và thực sự đã viết như vậy vì tôi có linh cảm rằng tôi có thể xử lý được đề tài và tôi có phương pháp xử lý riêng với từng cái. Tôi có một số biệt tài nhất định. Tôi có thể tỏ ra vui nhộn – thỉnh thoảng khoảng nửa trang, đôi khi được nhiều hơn, dù tôi không muốn thử vận may và cố lên đến mười trang. Tôi có thể hài hước theo vài cách khác nhau – bằng cách châm biếm, bằng cách phát triển hội thoại, bằng xây dựng tình huống gây cười, thoảng may được những câu trào phúng hoặc ngụ ngôn. Tuy vậy, thiên hướng của tôi vẫn là nghiêm túc. Nhưng mặt khác, tôi không thể viết được kiểu tường thuật hiệu quả, thẳng thừng và dửng dưng. Tôi cũng không viết được miêu tả. Tôi đã nói với biên tập viên của mình là có chết tôi không thể viết được một câu ẩn dụ tử tế. Trong Bẫy-22 có rất ít miêu tả ngoại hình. Something Happened cũng vậy. Bob Scolum thường chỉ đánh giá con người trên một khía cạnh duy nhất, anh ta có xu hướng nghĩ về người khác, thậm chí cả những người thân thiết và gần gũi với mình – vợ, con gái, con trai, các sếp… – là những người chỉ có một khía cạnh, một vai trò. Khi họ thể hiện nhiều vai trò hơn một, anh ta sẽ gặp khó khăn với việc phản ứng lại. Slocum không có hứng thú với việc người đó trông ra sao, hoặc các căn phòng được trang trí như thế nào, hay xung quanh đang có những loại hoa gì.

Người phỏng vấn

Ông có cảm thấy gò bó không khi phải kể câu chuyện qua điểm nhìn của Bob Slocum thôi?

Joe Heller

Đúng là tôi đã có thể hài hước hơn, thông minh hơn, nhạy cảm với từ ngữ hơn so với Slocum. Nhưng tôi vẫn phải hạn chế anh ta vì nếu để anh ta có tất cả những tính cách của tôi, anh ta chắc đã không làm việc cho công ty đó, anh ta đã ngồi viết Bẫy-22 rồi. Tuy nhiên, dù tôi không thể khiến anh ta nói năng như Nietzsche hay Marcuse, tôi vẫn có những khả năng vô tận với anh ta miễn là tôi có thể định hình tính cách của một người mà điều chắc chắn duy nhất của anh ta trong đời là anh ta không chắc chắn một điều gì cả. Anh ta hoàn toàn mơ hồ, mù mờ, bất định. Vậy nên tôi có thể đặt anh ta vào bất kỳ khung tâm trạng nào, khiến anh ta phản ứng theo bất kỳ góc độ cảm xúc nào. Những lựa chọn không phải quá ít mà là quá nhiều.

Người phỏng vấn

Đúng vậy, nhưng…

Joe Heller

Hơn nữa, câu hỏi của anh ám chỉ rằng vai trò của Slocum là để cung cấp thông tin. Tôi không nghĩ, dù ngay cả trong vai trò một tác giả, rằng tôi có kiến thức để trao cho độc giả. Có lẽ các triết gia sẽ làm vậy, và các nhà khoa học thì có thể làm vậy. Tôi có thể thể hiện điều gì đó mà bạn có thể đồng tình hoặc không nhưng chắc chắn trước đó bạn đã nghe được nó ở đâu rồi. Vì thế tôi không cho rằng “cái gì” sẽ khiến một tiểu thuyết hay khác biệt với một tiểu thuyết dở, mà là “làm thế nào” để chúng khác nhau – giá trị đích thực từ sự nhạy cảm và tinh tế của nhà văn, tài nghệ của anh ta, khả năng sáng tạo và truyền đạt của anh ta. Tôi không có triết lý sống, hay nhu cầu muốn sắp đặt lộ trình cuộc đời. Những cuốn sách của tôi được xây dựng không phải để “nói điều gì đó”. Hồi còn học đại học, trong mỗi lần thảo luận, trao đổi văn học luôn có một sự nhấn mạnh đặc biệt vào “Nhà văn đã nói gì? Thông điệp là gì?” Ngay từ khi đó tôi đã cảm thấy rằng chẳng có mấy nhà văn có điều gì để nói. Đối với tôi, điều quan trọng là “Cuốn tiểu thuyết đó đã làm được gì?” Tất nhiên, điều này đã phản bác cái ý tưởng rằng mục đích của một cuốn tiểu thuyết là truyền đạt một thông điệp gì đó. Trên thực tế, bất kỳ “thông điệp” nào cũng đều trở thành một phần của văn bản, được hòa trộn rất kỹ và tan nhuyễn như một thìa muối trong nồi canh hầm. Hãy nghĩ tới hàng loạt nghệ sĩ vẽ tranh tĩnh vật hoặc phong cảnh – cảnh dòng sông, một lọ hoa… việc lựa chọn chủ thể chẳng liên quan gì tới việc gây ngạc nhiên cho độc giả. Điều tạo nên sự khác biệt giữa tĩnh vật và những thứ khác là nghệ sĩ thổi vào đó một hồn như thế nào. Ở một mức nào đó, điều này đúng với các tiểu thuyết gia.

Người phỏng vấn

Riêng đối với Slocum ông có cảm xúc gì?

Joe Heller

Tôi đã nói với vài người rằng khi tôi đang viết dở cuốn sách này thì Slocum có lẽ là nhân vật đáng ghét nhất trong văn chương. Trước khi viết xong, tôi bắt đầu cảm thấy thương xót anh ta. Trước đây tôi đã từng như vậy rồi. Đó là lý do tại sao có 2 vị tướng trong Bẫy-22. Tướng Dreedle chắc chắn có những tính xấu nhưng cũng có những tính cách nhất định mà tôi thích (anh ta trung thực, thẳng thắn, không phải là một kẻ thâm hiểm hay mưu kế gì), và tôi nhận ra rằng mình không muốn cho anh ta một số tính cách vô cảm, thờ ơ, đáng ghét như vậy. Vậy nên tôi sáng tạo ra Tướng Peckem như kiểu một con dê tế thần. Khó mà thích anh ta được. Nhưng đối với Slocum, rất nhiều trong số những người tôi đã mời đọc cuốn sách không chỉ cực kỳ yêu thích anh ta mà còn thấy vô cùng đồng điệu. Điều này khiến tôi ngạc nhiên, nhưng tôi nghĩ đáng lẽ không nên thấy như vậy. Anh ta rất người.

Người phỏng vấn

Ông có thường bất ngờ với phản ứng đối với các cuốn sách của ông không?

Joe Heller

Thường xuyên. Và tôi trông chờ vào nó. Tôi thực sự không biết mình đang làm gì cho đến khi có người đọc thứ tôi vừa viết ra và cho tôi phản hồi. Tôi đã không biết Bẫy-22 viết về cái gì cho đến 3 tháng sau khi nó được xuất bản, khi người ta, thường là người hoàn toàn xa lạ chẳng buồn nói lý lẽ phải (hay trái) gì với tôi đã xuất hiện và bắt đầu nói về cuốn sách. Nó khác nhau đối với mỗi người khác nhau. Tôi nghĩ Cha tuyên úy là nhân vật ấn tượng thứ hai trong cuốn sách (sau Yossarian). Nhưng hóa ra người ấy lại là Milo. Tiếp đó, tôi ngạc nhiên nữa là mọi chuyện trong Bẫy-22 hóa ra lại hài hước như thế. Tôi nghĩ mình biết pha trò nhưng không nghĩ là mình có thể làm mọi người cười. Một hôm trong căn hộ của mình, tôi nghe tiếng cười to của một người bạn từ phòng khác vọng sang, và đó là lúc tôi nhận ra mình có thể hài hước. Tôi bắt đầu sử dụng khả năng đó một cách có ý thức – không phải để biến Bẫy-22 thành một tác phẩm giải trí, gây cười, mà ngược lại, để châm biếm mỉa mai. Tôi thực sự không nghĩ là các tác giả biết rõ, hiểu rõ được hiệu ứng mà họ đang tạo ra.

Người phỏng vấn

Điều đó có khiến ông thấy phiền không… khi tác giả (chính là ông) không kiểm soát tuyệt đối được tất cả mọi chuyện …?

Joe Heller

Không. Đó là một trong những điều khiến việc viết văn thú vị. Tôi chỉ lo lắng khi tôi được bảo rằng thứ tôi viết chẳng hay ho gì cả và không có ai muốn đọc. Tôi bảo vệ mình trước điều đó bằng cách gửi cho đại diện xuất bản chương đầu tiên, và cho biên tập viên của tôi, và sau khi viết được khoảng một phần ba cuốn sách thì gửi cho bạn bè. Họ sẽ nghiêm khắc với tôi.

Người phỏng vấn

Ông có nghĩ tới độc giả khi viết không?

Joe Heller

Vì viết thực sự là một màn trình diễn cho mọi người, nên vô thức, tôi phải có một khán giả để hướng tới khi tôi viết – một ai đó thực sự là tôi, tôi nghĩ vậy, với sự nhạy cảm giống tôi, học vấn giống tôi, có hứng thú giống tôi trong văn chương…

Người phỏng vấn

Ông thường thảo luận như thế nào với bạn bè về tác phẩm của mình khi nó đang được thành hình?

Joe Heller

Nó chưa bao giờ là một cuộc thảo luận cả. Họ chỉ đơn giản nói cho tôi nghe họ thấy tốt chỗ nào, không tốt chỗ nào. Không phải lúc nào tôi cũng tin họ. Tôi cố gắng không nói về nó với bất kỳ ai trong nhiều năm. Tôi nghĩ viết là một công việc rất riêng tư… bởi có quá nhiều điều đến từ sự suy ngẫm. Không có điều gì riêng tư hơn ý nghĩ của một cá nhân, và tôi nghĩ là tôi muốn để mọi việc theo cách như vậy.

Người phỏng vấn

Hoàn cảnh nào là hoàn cảnh thích hợp nhất cho những suy ngẫm kiểu như vậy?

Joe Heller

Tôi phải ở một mình. Trên xe bus cũng tốt. Hoặc lúc dắt chó đi dạo. Lúc đánh răng là thời gian kỳ diệu – đặc biệt là đối với Bẫy-22. Thường thì khi tôi mệt quá, ngay trước lúc đi ngủ thôi, khi đang rửa mặt và đánh răng, tâm trí tôi bỗng quang đãng lạ thường… và nó cho ra một câu để bắt đầu công việc của ngày mai, hoặc một vài ý tưởng cho mãi sau này. Tôi không nảy ra những ý tưởng hay ho nhất khi thực sự viết… chính là nỗi khốn khổ của việc đặt bút viết ra những gì tôi nghĩ là hay và tìm từ để diễn đạt nó cũng như hình thức đoạn văn cho nó… một quá trình cực nhọc. Về chuyện sử dụng ngôn ngữ thì tôi không nghĩ mình là một nhà văn tài năng bẩm sinh. Tôi không tin tưởng chính mình. Kết quả là tôi thử mọi cách có thể với một câu văn, sau đó với một đoạn, cuối cùng là cả trang, chọn từ, chọn nhịp điệu (tôi bị ám ảnh với nhịp điệu, thậm chí là nhịp điệu của một câu). Tôi tự nói thầm với bản thân điều mình hy vọng sẽ viết xuống trang giấy nhưng tôi mong mình không nói to quá. Đôi khi tôi nghĩ mình đã nói thành lời, không chỉ là khi viết, mà còn cả khi tôi đang nghĩ xem tối nay sẽ ăn gì.

Người phỏng vấn

Ông có thể cứ làm như vậy trong bao lâu?

Joe Heller

Tôi thường viết tay ba hoặc bốn trang liền rồi viết lại trong khoảng 2 tiếng đồng hồ. Tôi có thể làm trong bốn tiếng, hoặc bốn mươi lăm phút. Vấn đề không phải là thời gian. Tôi đặt ra một mục tiêu thực tế: làm sao tôi có thể lê được tới đoạn văn tiếp theo? Đúng, chính là lê lết đấy. Nó không phải là: tôi sẽ xử lý chương tiếp theo như thế nào? Làm sao tôi sang được giai đoạn mới theo cách mình muốn? Tôi nghĩ về chuyện này khi tôi dắt chó đi dạo hoặc khi đi bộ hai mươi phút trên con đường từ căn hộ tới studio tôi làm việc.

Người phỏng vấn

Ông có ghi ngay lại những ý tưởng này khi ông “gặp được” chúng không?

Joe Heller

Tôi có một cái túi nhỏ đựng giấy nhớ để trong ví. Nếu nghĩ ra một câu hay, tôi sẽ viết nó ra. Nó sẽ không là một ý tưởng (“cho anh ta đi nhà thổ ở New Orleans”). Cái tôi thực sự viết ra là một dòng thực tế của văn bản mình dự định (“Lúc ở trong nhà thổ ở New Orleans cũng giống như lúc ở San Francisco.”) Tất nhiên, khi tôi quay lại với nó, câu đó có thể đã thay đổi đáng kể. Thỉnh thoảng cũng có những câu hoàn hảo, ngân nga tuyệt vời ngay từ lần đầu tiên và còn như thế mãi, như “My boy has stopped speaking to me and i don’t think i can bear it.” Tôi viết câu đó xuống một mẩu giấy nhớ, có lẽ khi đang trên xe buýt, hoặc sau khi đưa chó đi dạo. Tôi cất tất cả trong một cái hộp chia ngăn. Ngăn của Something Happened thì sâu khoảng 10cm, ngăn của Bẫy-22 thì dài cỡ khoảng một hộp đựng giầy.

Người phỏng vấn

Có ngăn nào để dành cho những tác phẩm chưa hoàn thành không – ví dụ như cuốn sách về Dunbar mà ông vừa nói tới ấy?

Joe Heller

Không, tôi sẽ không bỏ dở bất cứ điều gì một khi đã bắt đầu, và tôi không bắt đầu – như tôi đã nói lúc nãy đấy – cho tới khi tôi thấy được toàn bộ câu chuyện trong đầu mình.

Người phỏng vấn

Ông có nguồn tư liệu, tài liệu nào khác không?

Joe Heller

Tôi lấy rất nhiều từ bạn bè. Mel Brooks. George Mandel. Đặc biệt là Mandel. Ông ấy đã nói về những trải nghiệm của mình trong cuộc chiến. Một lần ông ấy kể cho tôi nghe chuyện có một ông bác sĩ tâm lý trong quân đội hỏi ông ấy đã nằm mơ thấy gì, và George đã bịa ra chuyện nằm mơ thấy mình đang nắm trong tay một con cá. Đó cũng là một chi tiết trong Bẫy-22. Tôi nhặt nhạnh khá nhiều từ chỗ ông ấy. Ông ấy từng gặp phải một căn bệnh kỳ lạ bậc nhất – có một viên sỏi trong tuyến nước bọt. Chuyện này rất hiếm gặp. Và chúng ta có thể kết luận rằng đó là một viên sỏi rất nhỏ. Đấy, rồi nó xuất hiện trong cảnh ở bệnh viện khi hồ sơ cá nhân của mọi người bị nhầm lẫn trong Bẫy-22. Vừa một năm trước đó, Mandel bỗng nhận ra rằng hồ sơ của Schrafft không còn tồn tại ở New York nữa, và tờ báo World-Telefram cũng không phát hành nữa – thế nào mà ông đã không nhận thấy được đều này – và ông ấy nói “Chúa ơi, rồi sớm thôi sẽ chẳng còn gì nữa.” Câu đó được ghi lại vào một trong những tờ giấy nhớ của tôi và được dùng vào một trong những đoạn lạc đề của Bob Slocum trong Something Happened. Ông ấy vô cùng có ích đấy.

Người phỏng vấn

Vậy còn những ảnh hưởng từ việc đọc của ông thì sao?

Joe Heller

Đôi lúc tôi có thể xác định được một ảnh hưởng như thế. Có khoảng một trang rưỡi trong Something Happened được tôi viết trong giai đoạn đang cuồng mộ Henry James… cái đoạn tôi dùng từ “À” khi Slocum kể cho vị bác sĩ tâm lý rằng anh ta không bị chứng ảo giác nghe thấy tiếng nói nhưng nghĩ rằng mình đang bốc mùi thum thủm, vị bác sĩ tâm lý nói “À” khá nhiều lần. Đó là từ truyện The Ambassadors. Sự ảnh hưởng không được rõ ràng cho lắm.

Người phỏng vấn

Vậy còn những liên lạc cá nhân với các nhà văn đương thời thì sao? Cái đó có tác dụng không?

Joe Heller

Tôi không nghĩ các nhà văn cảm thấy thoải mái trước sự hiện diện của nhau. Tất nhiên chúng tôi có thể nói chuyện khoảng 5 phút nhưng tôi không nghĩ chúng tôi muốn giao thiệp với nhau. Mỗi nhà văn luôn trong tâm trạng ý thức sâu sắc về vị thế của nhà văn đang nói chuyện với mình. Tôi nhận ra bước đầu tiên trong mỗi cuộc đối thoại giữa hai nhà văn bất kỳ – và tôi luôn cảm thấy không thoải mái khi nghe được – chính là câu: “Tôi thích tác phẩm của anh đấy.” Tôi hay nghe được thế lắm. Hợm hĩnh quá thể. Nếu người đó chưa có bất kỳ tác phẩm nào thì sao? Anh ấy sẽ chẳng được ai nói chuyện cùng. Những mối quan hệ kiểu như thế này đúng kiểu chỉ có ở các nhà văn – mà nói cho cùng, vị thế của chúng ta không bao giờ bị bất kỳ ai đe dọa, dù là nhà thiết kế trang sức hay trang phục. Không, tôi không nghĩ hai tiểu thuyết gia đã từng tận hưởng thành công lớn lại có thể làm bạn với nhau trong giai đoạn giữa của sự nghiệp, sống gần gũi thân thiết với nhau nếu cả hai vẫn còn đang viết – tôi tin bản năng của con người không chấp nhận một tình huống như thế. Sự thật là chẳng có mấy người mà tôi dành cả cuối tuần ở bên họ… ở trong cùng một ngôi nhà hoặc trên cùng một con thuyền đi câu cá, trừ phi tôi biết họ đủ rõ để có thể tự ý bỏ đi nếu tôi muốn. Tôi không muốn mình phải mua vui cho họ. Bạn không thể dành sáu mươi trang viết về kiểu quan hệ như thế trong một cuốn tiểu thuyết được

Người phỏng vấn

Ông sẽ không đi câu cá với Bob Slocum ư?

Joe Heller

Không.

Người phỏng vấn

Có bao nhiêu phần trong Something Happened phản ánh trải nghiệm của chính ông?

Joe Heller

Tôi không định biến bất kỳ cuốn sách nào của mình thành một cuốn tự truyện. Cả hai đều phản ánh trải nghiệm của chính bản thân tôi ở một mức độ nhất định – Something Happened là về một anh chàng làm việc ở một công ty (tôi cũng làm việc ở công ty đó) và anh này có một gia đình (tôi cũng có một gia đình như vậy), nhưng phần lớn câu chuyện được dựa trên những trải nghiệm của tôi trong vai trò là người quan sát những người khác và người đọc những nhà văn khác. Đó là một tác phẩm hư cấu, nói cho cùng – nguyên liệu quan trọng nhất trong khi viết truyện hư cấu chính là bạn luôn có những lựa chọn trong tay: Ai sẽ? Cái gì sẽ? Nhiều năm trước, khi bà nhà tôi và các con biết Something Happened nói về chuyện gì, tôi đã nói với họ rằng, họ có thể nghĩ đó như tác phẩm vén màn bí mật về cuộc sống gia đình, nhưng tôi đã thành thực mà bảo họ rằng – chuyện không phải về họ đâu. Tôi cảm thấy (tôi nói nửa đùa nửa thật với bà ấy) bà chưa đủ thú vị để cho tôi viết hẳn một cuốn tiểu thuyết về bà, hoặc chính bản thân tôi cũng chẳng đủ thú vị. Tôi chẳng có kinh nghiệm nào với trẻ bại não. Nhưng hóa ra, chính sự bất an, sự bối rối không biết làm thế nào của Bob Slocum lại chính là phản ứng tiêu biểu nhất, đặc trưng nhất của những bậc cha mẹ… điều chúng ta gọi là “sự chối bỏ” – không muốn chấp nhận và đối mặt với sự thật. Bất cứ khi nào Bob Slocum bắt đầu nói chuyện về đứa trẻ, anh ta bắt đầu lảng tránh, đổi chủ đề – đó là một phản ứng rất chính xác.

Người phỏng vấn

Ông so sánh hai cuốn tiểu thuyết của mình thế nào?

Joe Heller

Tôi nghĩ một điểm khác biệt giữa hai cuốn sách là Bẫy-22 tập trung vào cuộc sinh tồn của thể xác trước những tác động bên ngoài hay thể chế, những thứ có thể hủy hoại cuộc đời ta hoặc lương tri ta. Something Happended lại nói về cuộc vật lộn của tâm lý với những đấu tranh nội tâm trong những vấn đề như: người ta có mong ước gì, liệu mong ước đó có thành sự thật hay không, rồi những phút giây gắn bó thân thiết với con cái khi chúng còn nhỏ và khi chúng ta trưởng thành, những ký ức trong mối quan hệ với cha mẹ sẽ ra sao khi bố mẹ già đi – đó là vài vấn đề được nói tới trong Something Happened. Tất nhiên những vấn đề này khó giải quyết hơn nhiều những vấn đề trong Bẫy-22. Như Adolf Hitler chẳng hạn, hay những người kém cỏi, những kẻ tham nhũng, những người vô cảm, chúng ta biết mối nguy hiểm là gì, và chúng ta biết mình phải làm gì. Trong Something Happened có một câu như thế này: “Sau cuộc chiến, cuộc đấu tranh thực sự mới bắt đầu.”

Người phỏng vấn

Ông mất bao lâu để viết đoạn cao trào về “điều gì đó” xảy ra vào cuối tác phẩm?

Joe Heller

Hai phút. Nó đã hình thành hàng năm trời trước đó rồi, khi tôi ngồi bên hiên ngôi nhà trên đảo Fire.

Người phỏng vấn

Ông tìm tên tác phẩm có dễ dàng không?

Joe Heller

Tôi đã có một vài lựa chọn. “Something Happened” đến với tôi vào mùa thu năm 1963 khi đang đi bộ với George Mandel qua mấy cửa hàng Korvette hay Brentano gì đó và một đứa trẻ chạy ngang qua, vừa chạy vừa quay lại hét với một đứa bạn “Này, nhanh lên, có chuyện gì đó xảy ra rồi” – chắc một tai nạn giao thông, tôi đoán chắc vậy.

Người phỏng vấn

Ông đã từng nói âm nhạc đóng vai trò rất quan trọng khi ông đang làm việc, phải không?

Joe Heller

Nó át được những tiếng ồn có thể khiến tôi mất tập trung như tiếng vòi nước nhỏ giọt, tiếng nhạc rock của con gái tôi vọng ra từ phòng nào đó trong căn hộ, hoặc tiếng đài nhà ai đang bật vang qua sân. Tôi có mấy băng thu. Hầu hết là tôi nghe hợp xướng của Bach. Beethoven cũng được, nhưng với tôi Bach mới là tuyệt nhất.

Người phỏng vấn

Vậy còn những kỷ luật cần thiết khi viết thì sao?

Joe Heller

Chà, tôi không ăn trưa sang trọng, sành điệu với người khác. Và tôi nói không ăn trưa sang trọng, ý tôi là, tôi không uống hai ly martinis, điều đó thường có nghĩa là buổi chiều không được tích sự gì bởi tất cả những gì tôi có thể làm sau khi uống 2 ly martini là ngồi đọc báo.

Người phỏng vấn

Dù vậy, đấy vẫn là một quãng thời gian khá dài đấy chứ…

Joe Heller

Tôi là một nhà văn viết chậm đến khó hiểu. Tôi nói “khó hiểu” bởi thật sự không có lời giải thích nào cho việc này. Phải mất đến hai năm sau cái ngày ngồi trên hiên nhà ở đảo Fire đó tôi mới bắt tay vào viết Something Happened. Trong khoảng thời gian đó, tôi bắt đầu một vở nhạc hài kịch, viết nốt phần cuối kịch bản cho Sex and the Single Girl, rồi sau đó một chương trình truyền hình trở thành một kiểu thử nghiệm của McHale’s Navy – không cái nào trong những thứ này là những việc nghiêm túc. Rồi sau đó là vở kịch We Bombed in New Haven cuốn tôi đi – không phải việc viết nó (tôi chỉ mất 6 tuần để viết) mà là việc dựng hai vở diễn của nó. Tất cả sự trì hoãn này hóa ra lại đem lại kết quả tốt hơn. Khi tôi quay lại 250 trang mà tôi đã cố viết ra được trong suốt hai năm đó, tôi đã có thể viết cuốn sách theo cách tôi muốn. Tôi đã học được nhiều hơn, đọc được nhiều hơn. 40 trang ban đầu trở thành 120 trang, 30 trang của phần thứ hai trở thành 80 trang, 70 trang về người vợ trở thành 100 trang – rất nhiều trong tất cả số này đều mang những cảm giác và không khí khác với những gì tôi dự định ban đầu trong suy nghĩ của mình. Chuyện này đều xảy ra với mỗi cuốn tiểu thuyết. Ban đầu, tôi nghĩ Bẫy-22 chỉ đủ dài để làm một tiểu thuyết ngắn. Phần thêm vào không hề hời hợt mà tự thân nó có ý nghĩa và câu chuyện của chính mình. Tôi đã chậm mất hạn cuối của Bẫy-22 mất bốn, năm năm. Tôi đã có cảm giác như đó là cuốn sách duy nhất tôi sẽ viết, vậy nên tôi muốn viết nó tốt nhất có thể. Thật ra tôi chưa từng chắc chắn rằng mình sẽ trở thành một nhà văn. Khi bắt đầu Bẫy-22, tôi đã nghĩ viết tiểu thuyết là một cách hữu ích để giết thời gian. Tôi nhớ mình đã nghĩ rằng khi viết được một phần ba và để người đại diện gửi cho ban biên tập, nếu tất cả họ nói “không” thì thôi tôi sẽ không viết tiếp nữa. Tôi không có cái động lực phù phiếm và sĩ diện như vậy, một sự ám ảnh hình thành khi dành quá nhiều năm viết một cuốn tiểu thuyết mà không ai thực sự có hứng thú muốn xuất bản. Và thực tế là không có khó khăn gì trong việc tìm một nhà xuất bản. Nhân đây nói luôn, Bẫy-22 là cuốn tiểu thuyết đầu tiên tôi từng bắt tay vào viết.

Người phỏng vấn

Sự thành công có thay đổi thái độ của ông về việc sống và việc viết không?

Joe Heller

Tôi không nghĩ vậy. Và một trong những lý do đó là thành công xảy đến với tôi khá muộn. Tôi nghĩ đạt được thành công quá nhiều và quá sớm không phải là điều tốt. Tương lai còn có thể cho bạn điều gì nữa khi bạn đã có tất cả những thứ mình mong ước? Một nhà văn chỉ được phát hiện ra một lần duy nhất trong đời, và nếu nó xảy ra quá sớm, việc không thể có điều gì đó đáp lại sự phát hiện ấy, một lần nữa, có thể ăn mòn phẩm chất của nhà văn, và thực sự cả chính tác phẩm đó.

Người phỏng vấn

Đây có vẻ như là một thế tiến thoái lưỡng nan đặc kiểu Mỹ?

Joe Heller

Nó bắt nguồn từ một nỗi bất an rất thường trực ở những người Mỹ đã thành công, đặc biệt là những người tay trắng làm nên và thành công trong lĩnh vực có tính rủi ro cao. Họ không bao giờ cảm thấy rằng mình xứng đáng với thành công đó, hoặc thành công đó sẽ bền vững; trên thực tế, dường như họ sợ rằng mình sẽ phải trả giá bằng tất cả những gì mình đã có cho cuốn sách tiếp theo…. một kiểu như đặt cửa gấp đôi khi quay bài roulette … đặt cược ở cửa đen năm lần liên tiếp. Các diễn viên cũng bị y hệt thế. Họ vẫn không tin được khi mình đạt được thành công. Họ tin rằng sẽ có một thiên thần trông giống như Claude Rains sẽ xuất hiện và nói rằng họ đã phạm một sai lầm và “Ta sẽ tước đi hết những gì thuộc về ngươi.” Tôi không kháng cự được ý nghĩ đó. Nó thực sự làm phiền tôi. Nhưng tôi nghĩ chú ngựa như tôi chắc đã vượt qua được rào chắn. Nếu tôi hoàn thành được hai cuốn sách ở tuổi hai mươi tám, chà, có lẽ tôi sẽ phải lo lắng về rất nhiều thứ. Rằng như thế vẫn là chưa đủ. Nhưng hai cuốn sách ở tuổi năm mươi mốt có nghĩa là cuốn tiếp theo cũng sẽ không xong được cho tới khi tôi gần bảy mươi. Tôi có thể đủng đỉnh một tí.

Người phỏng vấn

Ông có nghĩ đến chuyện sẽ không bắt tay vào một tác phẩm mới không?

Joe Heller

Nếu có thể tôi sẽ không bao giờ có được ý tưởng mới cho một cuốn tiểu thuyết nữa – một trong vài dòng tạt qua tâm trí tôi và đem đến cả cuốn sách – thì tôi cũng không thấy phiền. Giờ tôi an tâm là đã có 2 quyển để giắt túi rồi. Tôi sẽ thỏa mãn mà cho rằng đấy là công sức cả đời rồi, và rồi tôi sẽ loanh quanh tha thẩn, tìm vài thứ khác để làm. Tôi đã rất may mắn. Tôi đã viết được hai cuốn sách lạ lùng và thành công một cách lạ lùng.

Người phỏng vấn

Ông đã bắt đầu viết khi nào?

Joe Heller

Tôi đã muốn trở thành nhà văn khi học lớp Sáu – tất nhiên tôi muốn trở thành nhà văn mà không cần phải rèn luyện vất vả, bỏ chút công sức nào. Tôi muốn được xuất bản tác phẩm trên New York Daily News, ngày đó tờ này cho đăng mỗi ngày một truyện ngắn, hoặc trên tờ The New Yorker. Tôi nhớ mình đã viết một truyện về cuộc xâm lược của quân Nga vào Phần Lan và gửi nó đến tờ Daily News, tất nhiên là họ từ chối. Khi đó tôi mới mười một tuổi. Tất cả những gì tôi viết đều bắt chước những gì tôi đọc: những cuốn tạp chí anh chị tôi mang về nhà, những gì các thư viện lưu động đem đến Coney Island, nơi tôi sống – ôi, tôi nghĩ mình nhớ những tác phẩm của Jerome Weidman vào hồi những năm 1930 còn kỹ hơn cả ông ấy. Năm 1948, khi truyện của tôi lần đầu tiên được xuất hiện trên tờ The Atlantic và suýt nữa giành được giải Atlantic First, tôi nghĩ mình cũng khá phết đấy chứ. Cùng khoảng thời gian đó, cuốn The Naked and the Dead của Norman Mailer đã được xuất bản và ông ấy được lên trang bìa Saturday Review. Chúng tôi tầm tuổi nhau – 26 hay 27 – và sự thật đó đã cảnh cáo tôi “Hãy liệu hồn!”

Người phỏng vấn

Thế còn những lĩnh vực khác trong việc viết? Ông có từng nghĩ đến chuyện thử sức với thể loại phi hư cấu chưa?

Joe Heller

Tôi viết phi hư cấu không tốt lắm, và vì tôi rất quan trọng việc viết, tôi cũng sẽ tập trung vào những điều tôi biết tôi có thể làm được. Tôi luôn nhìn nhận bản thân mình là một nhà văn và quá ý thức về điều đó đến nỗi không thể làm nhà báo được. Tôi là một kẻ hay khoe mẽ. Khi viết, tôi muốn mọi người chú ý đến mình và biết rằng tôi đang làm gì đó khác biệt với người khác. Còn nhà báo – ít nhất là những nhà báo mà tôi ngưỡng mộ – là một nhà văn có thể khiến tôi quên đi sự hiện diện của anh ta để tôi có thể tập trung vào chủ đề của tác phẩm, chứ không phải tính cách của tác giả. Nhà báo và nhà văn có những kiểu thông minh hoàn toàn khác nhau. Các nhà báo luôn viết trên máy tính, máy đánh chữ và họ hiếm khi viết nhiều hơn một bản nháp. Ở một mức độ nào đó, họ nghĩ về mở đầu, diễn biến và kết luận gần như theo một trình tự tự động. Tôi ghen tị với tài năng đó của họ. Nhưng nếu mà tôi có tài năng ấy, có lẽ tôi đã trở thành nhà báo rồi. Bạn không thể có cả hai thứ cùng lúc được.

Người phỏng vấn

Ông đã có bất kỳ câu mở đầu nào trong đầu kể từ khi hoàn thành Something Happen chưa?

Joe Heller

Ôi giời cả tá! Tôi nghĩ, khi một cuốn tiểu thuyết đã hoàn thành và biên tập viên thích nó, thì tức là tôi đã bàn giao xong, một tác giả đã vượt qua được giai đoạn lo lắng khủng hoảng điên rồ của mình. Một số nhà văn thì đầu tư vào cổ phiếu hạt nhân ở Canadian, số khác đổi người đại diện hoặc vợ hoặc đi tự sát. Một số khác nữa thì bỗng nghe được những giọng nói khác nhau. Đó không phải là quãng thời gian thích hợp để tin tưởng vào đánh giá của bản thân mình. Nhà văn đã quá bận rộn và quá cuồng nhiệt. Tôi nhớ dòng đầu tiên đến với tôi trong thời gian đó là “Lũ trẻ đó, họ nói, được sinh ra ở máng lợn, nhưng nói thật, tôi chả tin.” Câu này không đến nỗi tệ nhưng tôi không nghĩ nó sẽ cho ra được một quyển sách… Tôi đã phát triển thêm nữa, và tôi thích ý tưởng đó nhưng cuối cùng nó khiến tôi nhớ tới câu mở đầu của Eliot về nhân vật Magi khi bước đến bên chiếc máng lợn trong bài, tôi nhớ có lẽ là “Ngày thứ Tư tro bụi (Ash-Wednesday)” – “a cold coming we had of it” – và tôi đầu hàng sau đoạn đó. Vậy nên tôi nghĩ chắc tôi sẽ phải đợi cho đến khi một câu khác ghé qua …

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s